مطالعات آزمایشگاهی بر روی آلیاژ و ریزساختارشناسی اشیای فلزی از گورستان تاج‌امیر دهنو یاسوج، متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 آذر 1404

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه باستان شناسی دانشکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنراصفهان

2 گروه مرمت اشیا ی تاریخی وفرهنگی. دانشکده حفاظت ومرمت . دانشگاه هنر اصفهان .اصفهان .ایران صندوق پستی 1744

چکیده
مطالعه و شناخت فنــاوریهای تولیــد و اســتفاده از فلزات در ساخت اشــیاء مختلف در نقــاط مختلــف ایــران بسیار حائز اهمیت اســت. با تولید آلیاژهای پایه‌مس، مانند برنز قلع‌دار و برنز ارسنیکی، صنعتگران کهن به سطح بالایی از دانش و مهارت فنی در زمینه متالورژی دست یافتند. محوطه باستانی گورستان تاج‌امیر در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه دنا و در بخش شرقی شهر یاسوج (استان کهگیلویه و بویراحمد) واقع شده است. این گورستان در سال ۱۳۸۸ هجری شمسی و به‌دنبال عملیات عمرانی مربوط به احداث کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی یاسوج شناسایی شد. در جریان کاوش‌های انجام‌شده در این محوطه، مجموعه‌ای از اشیای فلزی به‌ویژه آثار مفرغی از درون گورها به دست آمد. در پژوهش حاضر، تعدادی از اشیای مفرغی سالم‌تر و از نظر شکل و کاربری متنوع‌تر، متعلق به لایه‌های تدفینی هم‌زمان از گورستان تاج‌امیر (دهنو) یاسوج، با هدف شناخت ویژگی‌های فناوری و شیوه‌های ساخت در دوره میانه هزاره دوم پیش از میلاد انتخاب و تحت بررسی‌های آزمایشگاهی شامل متالوگرافی، XRF و SEM-EDS قرار گرفتند تا درک دقیق‌تری از فنون ساخت و فناوری آلیاژسازی در این مجموعه به‌دست آید. برای این منظور، از روش‌های تحلیل ریزساختار، میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به طیف‌سنج پراکندگی انرژی پرتو ایکس (SEM-EDS) و نیز آزمون فلورسانس پرتو ایکس (XRF) جهت تعیین ترکیب عنصری نمونه‌ها استفاده شد. نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که دو نمونه مورد بررسی از آلیاژ برنز قلعی با درصد نسبتاً مشخصی از قلع ساخته شده‌اند که بیانگر آگاهی سازندگان از کنترل مقدار قلع در فرایند تولید برنز است. همچنین، یکی از نمونه‌ها به دلیل دارا بودن درصد بالای نقره، ماهیت نقره‌ای خود را آشکار کرد. شواهد ساختاری نشان می‌دهد که تولید این اشیاء از طریق ذوب، ریخته‌گری و سپس چکش‌کاری انجام گرفته و در فرایند شکل‌دهی آن‌ها، چرخه‌های متناوب کار سرد و تابکاری به کار رفته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Laboratory studies on the alloy and microstructure of metal objects from the Taj-e Amir cemetery in Dehnu, Yasuj, dating back to the second millennium BC

نویسندگان English

elham Tavakolinasab 1
Hamidreza Bakhshandehfard 2
1 Archaeology, Faculty of Conservation and Restoration, Isfahan University of Arts
2 P.OBox1744,Art university of Isfahan Isfahan , ,Isfahan,Iran
چکیده English

The study and understanding of ancient technologies used for producing and utilizing metals in various objects across different regions of Iran are of great importance. With the invention of copper-based alloys, such as tin bronze and arsenical bronze, ancient craftsmen achieved a remarkable level of technical knowledge and metallurgical skill. The archaeological site of Taj Amir Cemetery is located on the southern slopes of the Dena mountain range, in the eastern part of Yasuj (Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province, southwestern Iran). This cemetery was identified in 2009 CE (1388 AH) during construction activities related to the new library of Yasuj University of Medical Sciences. Excavations at the site yielded a collection of metal artifacts, particularly bronze objects, from burial contexts. In the present study, a selection of the better-preserved bronze artifacts—chosen for their diversity in form and function and belonging to contemporaneous burial layers of the Taj Amir (Dehnow) cemetery—were subjected to laboratory analyses, including metallography, X-ray fluorescence (XRF), and scanning electron microscopy equipped with energy-dispersive X-ray spectroscopy (SEM-EDS). The objective was to obtain a clearer understanding of alloying technology and manufacturing techniques during the mid-second millennium BCE. For this purpose, microstructural analysis, scanning electron microscopy with EDS, and XRF elemental analysis were employed to determine the compositional and structural characteristics of the samples. The results revealed that two of the analyzed specimens were made of tin bronze alloys with relatively consistent tin contents, indicating that the ancient metallurgists had considerable knowledge of tin control in the bronze-making process. Moreover, one sample exhibited a high silver content, confirming its silvery appearance. Structural evidence suggests that these objects were produced by smelting, casting, and subsequent hammering, involving repeated cycles of cold working and annealing during the shaping process.

کلیدواژه‌ها English

  • Taj Amir cemetery
  • bronze
  • microstructure
  • XRF
  • SEM-EDS