تأملی بر نمودهای منظر آیینی در استان کرمان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشگر دکتری معماری منظر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده

ضرورت مسئله: مناظر آیینی حاصل تعامل اجتماع با محیط پیرامونی‌ بوده و نقشی روایتگر در بازگویی وجوه فرهنگی جوامع مختلف در زمینه‌هایی نظیر باورها، اعتقادات و آیین‌ها دارند. آیین‌ به‌عنوان یک مؤلفۀ فرهنگی، از عوامل بازشناسی یک گروه انسانی از گروه دیگر است و عامل مهمی در شکل‌‌گیری شهرهای ایرانی و حیات اجتماعی آنها به شمار می‌رود. برگزاری آیین‌ها در قالب تعامل میان انسان و محیط پیرامونی‌، سبب اضافه شدن بعد معنایی به کالبد فضا شده و برهم‌نهی دو وجه عینی و ذهنی ناشی از این تعامل مناظر آیینی را ایجاد کرده است. از این‌رو منظر آیینی عامل مهمی در زمینۀ شناخت و ادراک منظر شهرهای ایرانی است و این مسئله ضرورت پرداختن به مناظر آیینی و آیین‌ها را در شناخت منظر شهرها روشن می‌سازد.
طرح مسئله: بازتاب باورهای اسطوره‌ای و طبیعت‌گرایانۀ ایرانیان در آیین‌ها، شکل‌گیری ارتباطی نزدیک میان مناظر آیینی و عناصر طبیعی را به همراه داشته است. صورت‌یافتن معنای مجرد طبیعت‌گرایی، به شکل همنشینی آب، درخت و مکان مقدس در مناظر آیینی دیده شده و این الگو در امتداد تکامل جهان‌بینی و تحولات فرهنگی و مذهبی ایرانیان استمرار یافته است. شکل‌ برگزاری آیین‌ها به‌عنوان اعمال جمعی برخاسته از باورهای مشترک، ماهیتی اجتماعی به مناظر آیینی بخشیده؛ به‌گونه‌ای که برخی فضاهای عملکردی با پذیرش وجه معنایی برخاسته از آیین‌ها مبدل به فضاهای جمعی شده و بعد اجتماعی به شکل سنت تفرج-زیارت در این مناظر تجلی یافته است. در استان کرمان الگوی شکلی مشابه و طبیعت‌گرای مناظر آیینی در کنار تداوم ابعاد معنایی و اجتماعی، موجب شکل‌گیری نقاط عطف کالبدی و معنایی شده و این مناظر در قالب عملکردهای مختلف نظیر مرکز شهر، ورودی روستا، توقفگاه و... بر نحوۀ تعامل افراد با محیط اثرگذار بوده‌اند.
پرسش‌ها و روش جمع‌آوری اطلاعات: این نوشتار با پرسش از چرایی و چیستی اثرگذاری آیین‌ها و مناظر آیینی بر ادراک منظر شکل گرفته و به بررسی مشخصه‌های مختلف منظر آیینی و نمودهای آن در شهرها و روستاهای استان کرمان می‌پردازد.
نتیجه‌گیری: دو مشخصۀ اصلی طبیعت‌گرایی و جمع‌گرایی مناظر آیینی به شکل الگوی کالبدی و معنایی مشترک بر تعامل ایرانیان با محیط پیرامونی‌شان تأثیر گذاشته است. چگونگی و شکل اثرگذاری مناظر آیینی در استان کرمان در قالب نقاط عطف منظرین و عملکردهای متفاوت دیده می‌شود که گاه به شکل فضاهایی مستقل در بستر طبیعی دیده شده و گاه در متن شهرها، روستاها و در پیوند تنگاتنگ با سایر فضاها شکل می‌گیرند و در هر حال بر نحوۀ ادراک و شناخت منظر اثر می‌گذارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Contemplation on Ritual Landscape Representations in Kerman Province

نویسنده [English]

  • Hamideh Abarghoei Fard
Ph.D. Candidate in Landscape Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran
چکیده [English]

problem statement: Ritual landscapes are the result of social interaction with the surrounding environment and retell the cultural aspects of societies in various concepts like believes, faiths and religions. The religion as a cultural component is between the recognition factors human groups and is considered as an important factor in the formation of Iranian cities and their social life. Holding religious ceremonies has resulted in the addition of semantic dimension to the space framework and has created the superposition of two objective and subjective aspects resulted from this interaction of ritual landscapes. Therefore, the ritual landscape is an important factor in the recognition and perception of Iranian cities landscape and this problem clarifies the necessity of dealing with ritual landscapes in the recognition of the cities landscape.
Mythical and naturalistic beliefs has been accompanied with the formation of a close relationship between the ritual landscapes and natural elements. The formation of exclusive naturalism concept, in the form of water companion, sacred tree and place has been considered in ritual landscapes and this pattern has continued in the way of Iranians world-view. The holding form of the religious ceremonies as the actions aroused from common beliefs, has given the ritual landscapes a social nature, in such a way that some operational spaces have converted to public spaces by accepting the conceptual aspect aroused from religions and the social dimension has been flourished in these landscapes in the form of outing-pilgrimage tradition. In Kerman province ritual landscapes, beside the continuation of conceptual and social dimensions, has resulted in the formation of physical and conceptual turning points.
Questions and data collection method: This writing is formed by the question of why and quiddity of the religions effectiveness and ritual landscapes on the perception of the formed landscape and investigate the various specifications of ritual landscapes and its appearance in cities and villages of Kerman province.
Conclusion: naturalism and pluralism of the ritual landscape have affected the Iranians interaction with their surrounding environment in the form of physical pattern and common meaning. The affecting type and state in ritual landscapes in Kerman province is observed in the format of turning point and different performances that sometimes is seen in the shape of independent spaces in the natural context and sometimes in the context of cities and villages and in close relation with other spaces, and anyway, affects the perception and recognition of landscape.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ritual landscape
  • Religion
  • Naturalism
  • pluralism
  • Kerman province