آشنایی با آرای سنت‌گرایان در باب هنر و معماری اسلامی با نقد نظرات «تیتوس بورکهارت»

دوره 12، شماره 45
پاییز 1403
صفحه 48-59

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه مطالعات عالی هنر، دانشکدۀ هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده
اکثر سنت‌گرایان، متفکرینی با مشی اسلام صوفیانه و با تأکید بر رمز و راز هستند که به حقیقتی فراطبیعی مشترک و جهانی در بطن سنت‌های دینی باور دارند. این جریان با رنه‌گنون آغاز و با بورکهارت، شوان، کوماراسوامی، لینگز و... تداوم یافت و بر دین‌شناسی تطبیقی معاصر تأثیرگذار بود. این امر در جهان اسلام با نحله‌های عرفانی و از طرفی دیگر با آیین‌های شرق دور گره‌ خورده ‌است. این طیف از نظریه‌پردازان آرای خود را در قالب معماری و هنر اسلامی بیان کرده و با مباحث غیرمنطقی و احساسی چنان ایجاد شبهه و ابهام نموده‌اند که سالیانی است جامعۀ فرهنگی-هنری ایران را دچار سردرگمی و پریشانی کرده‌اند. نقد آرای بورکهارت در زمینۀ مبانی نظری هنر و جلوه‌های هنر و معماری اسلامی، پرده از تقدس‌گرایی و گریز از عقل‌گرایی برداشته و تلاشی برای معرفی و ارزیابی واقعی و منطقی در زمینۀ هنرهای جهان اسلام است. سنت‌گرایان با تأکید بر خرد جاویدان، معتقد به سنتی ثابت و مقدس و رمزآلود درتمامی ادیان بشری هستند و اسلام، مسیحیت، یهود و آیین‌های شرقی آسیا را دارای سنت مشترک می‌دانند. متأسفانه تعریف ایشان از سنت با تعریف سنت در اسلام و قران کریم خلط‌شده که انحراف فاحش از همین‌جا سرچشمه یافته و منجر به تعبیر و تفسیرهای غیرعلمی و خلاف واقع در زمینه‌های مختلف و به‌ویژه هنر و معماری اسلامی شده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Introduction to the Views of Traditionalists on Islamic Art and Architecture through the Critique of Titus Burckhardt

نویسنده English

Shohreh Javadi
Assistant Professor, Department of Advanced Studies of Art, School of Visual Arts, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده English

Most traditionalist thinkers, influenced by Sufi Islam and emphasizing the mystical aspects, believe in a shared and universal supernatural truth inherent in religious traditions. This intellectual movement, initiated by René Guénon and carried forward by figures such as Titus Burckhardt, Frithjof Schuon, Ananda Coomaraswamy, and Martin Lings, has significantly influenced contemporary comparative theology. Within the Islamic world, it intertwines with mystical currents and Eastern religious practices. These theorists express their views through Islamic architecture and art, employing illogical and emotional arguments that have led to confusion and disorder in Iran’s cultural and artistic community for many years. Critiquing Burckhardt’s views on the theoretical foundations of art and the manifestations of Islamic art and architecture reveals a tendency towards sanctification and a retreat from rationality, aiming to offer a realistic and logical assessment of the arts in the Islamic world. Traditionalists, emphasizing perennial wisdom, hold a belief in a fixed, sacred, and esoteric tradition across all human religions, perceiving a common tradition in Islam, Christianity, Judaism, and Eastern Asian religions. Unfortunately, their definition of tradition diverges significantly from the Islamic understanding found in the Holy Quran, leading to gross misinterpretations and unscientific interpretations in various fields, particularly in Islamic art and architecture. 

کلیدواژه‌ها English

  • Traditionalists
  • Critique
  • Burckhardt
  • Art
  • Islamic Architecture
آوینی، مرتضی. (1372). پیشگفتار. در علی تاجدینی، مبانی هنر معنوی: مجموعه مقالات (ها‌نری کربن‌، فریتهوف‌ شووان‌، تیتوس‌ بورکها‌رت‌، آنا‌ندا ک. کوما‌راسوآمی‌ و ت‌. د. سوزوکی‌) (ج. 1) (ص. 9-10). دفتر مطا‌لعا‌ت‌ دینی‌ هنر.
اسکندرپور خرمی، پرویز. (1397). اسلیمی و نشان‌ها. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اولیائی، سید وحید. (1400). نقد آرای سنت‌گرایان در باب حکمت و رموز نهفته در هنر اسلامی. هنر و تمدن شرق، 9(33)، 5-10.  https://doi.org/10.22034/jaco.2021.290571.1205
بکان، علی. (1400). نگاه و نقدی ساختاری و محتوایی به مقالۀ «شکل‌گیری فضا در اثر پیوند مفهومی «موسیقی- ریاضی» و معماری (مطالعۀ موردی: جلوخان و آسمانۀ گنبدخانۀ مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان). هنر و تمدن شرق، 9(33)، 11-20. https://doi.org/10.22034/jaco.2021.300931.1213
بورکهارت، تیتوس. ( 1390). هنر مقدس (ترجمۀ جلال ستاری). سروش. (اثر اصلی منتشرۀ 1967)
بورکهارت، تیتوس. (1372الف). نظری به اصول و فلسفۀ هنر اسلامی (ترجمۀ غلامرضا اعوانی). در علی تاجدینی، مبانی هنر معنوی: مجموعه مقالات (ها‌نری کربن‌، فریتهوف‌ شووان‌، تیتوس‌ بورکها‌رت‌، آنا‌ندا ک. کوما‌راسوآمی‌ و ت‌. د. سوزوکی‌) (ج. 1) (ص. 31-50). دفتر مطا‌لعا‌ت‌ دینی‌ هنر.
بورکهارت، تیتوس. (1372ب). روح هنر اسلامی (ترجمۀ سیدحسین نصر). در علی تاجدینی، مبانی هنر معنوی: مجموعه مقالات (ها‌نری کربن‌، فریتهوف‌ شووان‌، تیتوس‌ بورکها‌رت‌، آنا‌ندا ک. کوما‌راسوآمی‌ و ت‌. د. سوزوکی‌) (ج. 1) (ص. 51-61). دفتر مطا‌لعا‌ت‌ دینی‌ هنر.
بورکهارت، تیتوس. (1372ج). ارزش‌های جاویدان هنر اسلامی (ترجمۀ سیدحسین نصر). در علی تاجدینی، مبانی هنر معنوی: مجموعه مقالات (ها‌نری کربن‌، فریتهوف‌ شووان‌، تیتوس‌ بورکها‌رت‌، آنا‌ندا ک. کوما‌راسوآمی‌ و ت‌. د. سوزوکی‌) (ج. 1) (ص. -63-77). دفتر مطا‌لعا‌ت‌ دینی‌ هنر.
بورکهارت، تیتوس. (1372د). مدخلی بر اصول و روش هنر دینی (ترجمۀ جلال ستاری). در علی تاجدینی، مبانی هنر معنوی: مجموعه مقالات (ها‌نری کربن‌، فریتهوف‌ شووان‌، تیتوس‌ بورکها‌رت‌، آنا‌ندا ک. کوما‌راسوآمی‌ و ت‌. د. سوزوکی‌) (ج. 1) (ص. 79-87). دفتر مطا‌لعا‌ت‌ دینی‌ هنر.
بورکهارت، تیتوس. (1387). مبانی هنر اسلامی (ترجمۀ امیر نصری). حقیقت.
تاجدینی، علی. (1372). مبانی هنر معنوی: مجموعه مقالات (ها‌نری کربن‌، فریتهوف‌ شووان‌، تیتوس‌ بورکها‌رت‌، آنا‌ندا ک. کوما‌راسوآمی‌ و ت‌. د. سوزوکی‌) (ج. 1). دفتر مطا‌لعا‌ت‌ دینی‌ هنر.
جوادی، شهره. ( 1385). بررسی جایگاه هنر دورۀ صفوی. باغ نظر، 3(5)، 6-18. https://www.bagh-sj.com/article_76.html
جوادی، شهره. (1383). منظره‌پردازی در نگارگری ایران. باغ نظر، 1(1)، 25-37. https://www.bagh-sj.com/article_1492.html?lang=fa
خسرویانی، نگین و جوادی، شهره. (1400). معرفی و بازنشانی نقش اسلیمی در تزئینات دوران اسلامی براساس نقد کتاب «اسلیمی و نشان‌‌ها». هنر و تمدن شرق، 9(34)، 15-28. https://doi.org/10.22034/jaco.2021.299546.1211
رشیدی، صادق. (1396). هنرپیرااسلامی: تحلیل انتقادی گفتمان‌های مسلط در مطالعات هنر اسلامی. علمی و فرهنگی.
رهنورد، زهرا. (1378). حکمت هنر اسلامی. سمت.
سجادی، علی. (1376). سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حملۀ مغول. سازمان میراث فرهنگی کشور.
قنبری، حسین. (1395). امکان و ضرورت هنر اسلامی، بررسی و نقد دیدگاه سنت‌گرایان. نگاه معاصر.
منصوری، سید امیر و جوادی، شهره. (1399). سه‌گانۀ منظر ایرانی: پژوهشی در جوهر فضای معماری و شهر ایرانی. پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر.
Gray, B. (1995). La peinture persane [Persian Painting]. Skira. (original work published 1930)