بازخوانی محتوایی نقوش سفالینه‌های زمینه نخودی نیشابور سدۀ سه و چهار هجری، با محوریت آیین مزدیسنا

دوره 12، شماره 45
پاییز 1403
صفحه 6-13

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس‌ارشد مجموعه هنرهای پژوهشی و صنایع دستی، گرایش تاریخ هنر جهان اسلام، گروه مطالعات عالی هنر، دانشکدۀ هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده
سفال یکی از تولیدات هنری است که با مطالعة آن می‌توان به شرایط اجتماعی، طرز معیشت، فرهنگ و مذهب جامعة موردنظر پی برد؛ چراکه پیوند نزدیکی با زندگی مردم دارد. با توجه به اکتشافات انجام‌شده، سفال‌های سدۀ سه و چهار هجری قمری را می‌توان از خلاقانه‌ترین مصنوعات اوایل دورۀ اسلامی برشمرد. آثاری که نه در ادوار قبل شناخته شده بودند و نه در سده‎‌های بعد استمرار تولید داشتند. نمونه‌های سفالی بسیار متنوعی در نیشابور، کشف ‌شده است که نظریات متفاوتی دربارۀ نقوش آن‌ها مطرح شده است، اما هیچ‌کدام در حد تفصیل به ذکر مدارک و دلایل معتبر و کافی نپرداخته‌اند. سؤال پژوهش این است که نقوش سفالینه‌های زمینه نخودی نیشابور سدۀ سه و چهار هجری از چه مضامینی الهام گرفته‌اند؟ آیا آن‌ها متأثر از فرهنگ و اندیشه‌های پیشااسلامی هستند؟ با مطالعة کتب تاریخی و مشاهدة بخش وسیعی از نقوش سفال‌های نیشابور و بررسی آن‌ها، به تحلیل و تفسیر مفهومی نقوش سفالینه‌ها پرداخته ‌شده است. این پژوهش دارای نظامی کیفی و راهبردی و براسـاس هدف، از نوع تحقیق‌های بنیادی و از نظر روش تحقیـق، از نوع تحقیق‌های تاریخی است. روش پژوهش به شیوة استقرایی انجام شده است. این مقاله، با روش توصـیفی - تحلیلی، مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است. در این دوره، شاهد تجدید نگارش منابع آیین مزدیسنا هستیم. مشاهدة نشانه‌های اجتماعی و آیینی کهن در سفالینه‌های زمینه نخودی شهر نیشابور، بستر مناسب را برای جست‌وجو در این زمینه فراهم کرده است. به‌نظر می‌رسد آیین مزد یسنا بیشترین تأثیر را بر نقوش سفالینه‌های مذبور داشته‌اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Conceptual Interpretation of the Nishapur Third and Fourth Century AH Buff Pottery Motifs by Focusing on Zoroastrianism

نویسنده English

Hadis Mirzaee Fashami
M.A. in The Collection of Art Research and Handicrafts, History of Art in the Eslamic Countries College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده English

Pottery is one of the art products through which one can discern the social conditions, lifestyle, culture, and religion of the targeted society, as it closely connects with people’s lives. Based on the conducted excavations, third- and fourth-century AH potteries are among the most creative artifacts of the early Islamic period. These works were neither known in previous eras nor continued to be produced in later centuries. Various pottery samples have been discovered in Nishapur, giving rise to different theories about their motifs. However, the theories have yet to present valid and sufficient evidence. The research questions are: What themes inspired the motifs of the Nishapur third- and fourth-century AH buff potteries? Did pre-Islamic culture and ideologies influence them? After studying historical books, examining a wide range of the Nishapur pottery motifs, and analyzing them, an attempt was made to interpret the conceptual meanings of the pottery motifs. During the Samanid era, a revival of the sources on Zoroastrianism was witnessed. Observing the social and religious symbols of ancient times in the Nishapur buff potteries provides a suitable ground for exploration in this field. It seems that Zoroastrianism had the most significant influence on the pottery motifs. This research has a qualitative and strategic system. Further, it is basic research based on the objective. Given the research method, the study is historical research conducted inductively. The current paper was analyzed using a descriptive-analytical method. 

کلیدواژه‌ها English

  • Buff potteries
  • Nishapur
  • Zoroastrianism
  • Barsom
  • Haoma
اتینگهاوزن، ریچارد؛ شراتو، امبرتو و بمباچی، آلیسو. (۱۳۹۴). هنر سامانی و هنر غزنوی (ترجمۀ یعقوب آژند). مولی.
آزادبخت، مجید و طاووسی، محمــود. (۱۳۹۱). اسـتمرار نقش‌مایه‌های ظروف سیمین دورۀ ساسانی بـر نقـوش سفالینه‌های دورۀ سامانی نیشـابور. نگره، 7(22)، 57-72. https://negareh.shahed.ac.ir/article_48.html
اوستا. (1401). (گردآوری و تألیف ابراهیم پورداوود و جیمی دارمستتر) (ج. 2). نگاه.
بلعمی، ابوعلی. (1353). تاریخ بلعمی (ج. 1) (به‌تصحیح محمدتقی بهار و به‌کوشش محمد پروین گنابادی). تابش.
بهار، محمدتقی. (۱۳۵۵). سبک‌شناسی (ج. 1). سپهر.
تفضلی، احمد. (۱۳۵۴). مینوی خرد. بنیاد فرهنگ.
جوادی، شهره و نیکویی، علی. (۱۳۹۶)، استورۀ اناهیتا در ایران و ارمنستان باستان. هنر و تمدن شرق، 5(17)، 51-60. https://www.jaco-sj.com/article_59522.html?lang=fa
چنگیز، سحر و رضالو، رضا. (۱۳۹۰). ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور قرون سوم و چهارم هجری قمری. نشریۀ هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 15(47)، 33-44. https://doi.org/10.22059/jfava.2012.24375
چیت‌سازیان، امیرحسین و روستایی، محبوبه. (۱۳۹۲). بررسی و تحلیل چگونگی ترسیم نمادین نقوش حیوانی سفالینه‌های قرون ۳ و ۴ ه. ق ایران. پیکره، 2(3)، 7-18. https://doi.org/10.22055/pyk.2013.12942
سیبویه، نرگس. (۱۳۹۹). تحلیل شمایل‌شناسانۀ تصویر کشتی نشستگان از مجموعه سفال‌های نیشابور. نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی، 13(27)، 89-108. https://doi.org/10.30480/vaa.2020.2490.1387
عسکری الموتی، حجت‌اله. (۱۳۹۵). بازخوانی محتوایی نقوش سفال نیشابور در قرن چهارم هجری با محوریت باورهای مذهبی و پیش‌گویی‌های نجومی. پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، 7(25)، 15-28. https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137876.html
قاسمیان، کوروش. (۱۳۹۱). گیاه هوم یادگاری از فرهنگ ایران زمین از دورترین زمان تا به امروز. فروهر.
گروبه، ارنست ج. (۱۳۸۴). سفال اسلامی (ج. 7) (ترجمۀ فرناز جایری). کارنگ. 
مزداپور، کتایون و لطیف‌پور، صبا. (۱۳۹۰).گیاه هوم و نقش آن در آیین‌ها و اساطیر هندو ایرانی. فصل‌نامۀ تحقیقات تعلیمی و غمایی زبان و ادب فارسی، 3(10)، 203-226. https://journals.iau.ir/article_522075.html
معصومی، غلامرضا. (۱۳۹۳). دایره‌المعارف اساطیر و آیین‌های باستانی جهان (ج. 3). سورۀ مهر.
میرزائى، بنفشه و مرادخانی، علی. (۱۳۹۸). بازتاب مهرپرستی در نقوش سفال‌های نیشابور در دورۀ سامانیان. رهپویۀ هنرهای تجسمی، 2(1)، 47-57. https://doi.org/10.22034/ra.2019.241844
ناجی، محمدرضا. (1387). سامانیان و غزنویان. ققنوس.
هامبی، لویی؛ دوویلاره، مونره و گرن، گئوویدن. (۱۳۸۹). تاریخ هنر ایران: کتاب هنر مانوی و زردشتی (ج. 3) (ترجمۀ یعقوب آژند). مولی.
همپارتیان، مهرداد، و خزایی، محمد. (۱۳۸۴). نقوش انسانی بر سفالینه‌های نیشابور. مطالعات هنر اسلامی، 2(3)، 39-60.
ورمازرن، مارتین. (۱۳۸۳). آیین میترا (ترجمۀ بزرگ نادرزاده). چشمه. (اثر اصلی منتشرۀ 1960)

Flaterry, D. S., & Schwarz, M. (1989). Haoma & Harmaline: The botanical identity of the indo-iranian sacred hallucinogen “Soma” & it’s legacy in religion, language & Middle astern folklore. University of California Press. https://books.google.com/books/about/Haoma_and_Harmaline.html?id=INtzYGQOlFoC
Pancaroglu, O. (2013). Feasts of Nishapur: Cultural Resonances of Tenth-Century Ceramic Production in Khurasan. In M. McWilliams (Ed.), Harmony: The Norma Jean Calderwood Collection of Islamic Art (pp. 11). Harvard Art Museums.
Wilkinson, Ch. K. (1897). Nishapur: Pottery of early Islamic period. The Metropolitian Museum of Art. https://books.google.com/books/about/Nishapur_Pottery_of_the_Early_Islamic_Pe.html?id=gZSoHPo_PBMC