مطالعۀ بیش‌متنی اشعار خیام در قالب خوشنویسی (مطالعه‌موردی: رباعی 103)

دوره 12، شماره 44
تابستان 1403
صفحه 54-67

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکدۀ هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

2 دانشیار، گروه مطالعات نظری هنرهای تجسمی، دانشکدۀ هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

چکیده
در میان اقلام مختلف خوشنویسی، خط نستعلیق پیوند ناگسستنی بافرهنگ و ادبیات ایران دارد، به‌طوری‌که گفته می‌شود این خط نماد فرهنگ و هنر ایرانی است. همخوانی صورت نستعلیق با روحیۀ اشعار فارسی زمینه را جهت تعامل بیشتر این خط با ادبیات فراهم کرد تا بر اشعار وزین،  صورتی موزون بخشد. این خط قالب‌های مختلفی دارد که درزمینۀ شعر، کتابت و چلیپا بیشترین کاربرد را دارد. رباعی 103 خیام که بارها توسط خوشنویسان در قالب چلیپای نستعلیق تکرار شده، مورد مطالعه در این پژوهش قرار گرفته است. شناخت هرچه بهتر و رمزگشایی این آثار هنری نیازمند بررسی روابط متنی حاکم بر آن‌ها و مستلزم رجوع به مطالعات ترامتنی است. رویکرد ترامتنیت ژنت تمامی روابط موجود میان متن‌ها را بررسی می‌کند که در این میان بیش‌متنیت با تحلیل متون هنری تناسب بیشتری دارد. در بیش‌متنیت تأثیر یک متن بر متن دیگر بررسی می‌شود که شامل برگرفتگی متن دوم از متن اول است. لذا هدف این پژوهش، مطالعه‌ای نظام‌مند در چلیپاهای رباعی 103 خیام است که منجر به شناخت روابط متنی میان آنها شود. سؤال اصلی براین مبناست که گونه‌های بیش‌متنی ژنتی چگونه و به چه میزانی در آثار ذکرشده قابل‌شناسایی است؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و اطلاعات از طریق منابع اسنادی و مشاهده انجام شده و به‌صورت کیفی تجزیه و تحلیل ‌شده است. بر طبق یافته‌ها صراحت ارجاع به‌پیش‌متن در این آثار زیاد و کارکرد بیش‌متن‌ها غالباً جدی است لذا سرعت تغییرات بسیار کند است. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Studying the Poems of Omar Khayyam Based on Hypertextuality in Prominent Calligraphy Works (Case Study: Quatrain or Rubái No. 103)

نویسندگان English

Roghayyeh Dizajcheraghi 1
Farnoush Shamili 2
1 Ph.D. Student, Department Of Islamic Arts, Faculty of Islamic Crafts, Tabriz Islamic Art Univercity, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Theoretical Studies of Visual Arts, Faculty of Visual Arts, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
چکیده English

Among numerous calligraphy scripts, Nastaliq is inseparably associated with Iranian culture and literature, as it represents part of Iranian culture and art. The consonance of Nastaliq’s appearance with the spirit of Persian poetry provided the basis for more interaction of this writing style with Persian literature to give a balanced structure to the rhythmic poems. This script has various forms that are mostly applied in poetry, calligraphy, and Chalipa as kind of it.  The quatrains No. 103 of Khayyam’s poem with a high degree of repetition by calligraphers in the form of Chalipa have been addressed in this research. To comprehend the concepts behind these artworks, it is required to study the textual relationships between them and carry out the relevant transtextual studies. The transtextuality approach of Gerard Genette targets all existing relationships between texts, among which hypertextuality is more adaptable to artistic texts. This term is defined as the influence of one text on another. Therefore, this research aims to systematically study the quatrains 103 of Khayyam’s poems, to address the textual relationships among them. The main research question here is to know how the hypertextuality of Genette can be identified in the mentioned works. The research method was based on a descriptive-analytical approach, and the data were collected relying on documented resources and observation by using qualitative analysis. According to the research findings, the reference to the hypotext in these works is significant, and the function of hypertexts is often serious, so the process changes very slowly.

کلیدواژه‌ها English

  • Hypertext
  • Calligraphy
  • Literature
  • Hakim Omar Khayyam
  • Genette
امیرخانی، غلامحسین. (1361). رسم‌الخط امیرخانی. انجمن خوشنویسان ایران.
آلن، گراهام. (1380). بینامتنیت (ترجمۀ پیام یزدانجو). مرکز.
بازی، سمیه و فرخ‌فر، فرزانه. (1399). معادل بصری بدیع لفظی در خط نستعلیق با تأکید بر آثار استاد غلامحسین امیرخانی. جستارهای نوین ادبی، 53(2)، 49-67. https://doi.org/10.22067/jls.v53i2.86781
حسن‌زاده رستمی، اکبر و جعفری‌زاده، امین. (1397). عرفان، شعر و خوشنویسی: سه بعد یک معنا. همایش ملی جلوه‌های هنر ایرانی اسلامی در فرهنگ،علوم و اسناد، رشت.
دواچی، مهسا. (1400). نقش کاربرد حروف و خوشنویسی در هنر عمومی. هنر و تمدن شرق، 9(32)، 17-28. https://doi.org/10.22034/jaco.2021.289567.1202
رشوند، اسماعیل. (1392). خوشنویسی. شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
زارعدار، محمدمهدی. (1394). باغ طرب: آلبومی از آثار خوشنویسی ایرانی و نگاره‌های هندی. رواق هنر.
سه‌کی، یوشیفوسا. (1384). آثار خوشنویسی در دو مرقع سلطان یعقوب (یادگاری از عصر قراقویونلوها و آق قویونلوها، محفوظ در موزه توپقاپو سرای استانبول). نامۀ بهارستان، (11 و 12)، 75-172.
شفیقی، ندا. (1399). مطالعۀ گونه‌های بیش‌متنی در آثار گرافیتی ایران. نگره، 15(56)، 136-153. https://doi.org/10.22070/negareh.2020.3111  
صادقی، حسین. (1397). رباعیات حکیم عمر خیام. خانۀ فرهنگ و هنر گویا.
عدلی، ناهیده، دهقان، علی و امانی استمال، رستم. (1398) مضمون‌سازی با اصطلاحات خوشنویسی در مثنوی سلسله‌الذهب (هفت اورنگ جامی)، بهارستان سخن، 16(45)، 207-232. 
فضائلی، حبیب‌الله. (1363). اطلس خط. مشعل.
قائمی بجگان، محمد سجاد. (1393). نقش نقطه در خوشنویسی و عملکرد آن بر طراحی حروف فارسی (پایان‌نامه منتشرنشدۀ کارشناسی ارشد). دانشکدۀ هنر، دانشگاه شاهد، وزارت علوم و تحقیقات و فناوری، تهران، ایران.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا. (1392). درآمدی بر خوشنویسی ایرانی. فرهنگ معاصر.
کنگرانی، منیژه. (1388). فرایند بیش‌متنی در نقاشی. نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی، 2(4)، 19-34.
گلستان، آمنه و عطارزاده، عبدالکریم. (1397). تحلیل شکلی کتیبه‌های نستعلیق محمد ابراهیم طهرانی در حرم امامزادۀ حمزه (ع). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 9(33)، 89-116.
ماحوزی، مهدی. (1384). تبیین اندیشۀ خیام از خلال رباعی‌های متوازن و مقبول‌الاصاله. فرهنگ و ادب، 1(1)، 15-53.
متین، پیمان. (1391). خوشنویسی (از سری مقالات ایرانیکا). امیرکبیر.
محمودی، آزاد. (1397). اصطلاحات خوشنویسی در شعر سعدی. سعدی‌شناسی، (5)، 104-111.
مؤمنی، هادی، شیری، فاطمه و نوری، منیژه. (1397). بازخوانی تصوف در هنرهای ایرانی اسلامی از منظر تحلیل گفتمان (با نگاهی به هنر خوشنویسی و شعر). همایش ملی جلوه های هنر ایرانی اسلامی در فرهنگ، علوم و اسناد، تهران.
نامور مطلق، بهمن. (1384). متن‌های درجۀ دوم. خردنامه، ضمیمۀ فرهنگی اندیشه، روزنامه همشهری، (59)، 10- 11.
نامور مطلق، بهمن. (1391). گونه‌شناسی بیش‌متنی. پژوهش‌های ادبی، 9(38)، 139-152. http://lire.modares.ac.ir/article-41-6896-fa.html
نامور مطلق، بهمن. (1398). از تراروایت تا بیش‌روایت؛ بررسی روایت‌های دوم‌درجه. پژوهشنامۀ فرهنگستان هنر، 2(5)، 105-119. http://pazhouheshnameh.ir/article-۱-۸۹-fa.html
نامور مطلق، بهمن. (1400). تراروایت، روابط بیش‌متنی روایت‌ها. سخن.
نامورمطلق، بهمن. (1395). بینامتنیت: از پساساختارگرایی تا پسامدرنیسم. سخن.
نامورمطلق، بهمن. (1394). درآمدی بر بینامتنیت، نظریه‌ها و کاربردها. سخن.
های‌اسمیت، سایرس. (1395). درون پاراگراف چه می‌گذرد؟: اصول تایپوگرافی (ترجمۀ فرزانه آرین‌نژاد). مشکی.
Abrams, M.H. & Harpham, G. (1993). Glossary of literartyterm. Cengage Learning.
Frow, J. (2005). Genre. Rutledge. https://books.google.com/books?id=15-QBAAAQBAJ&pg=PR5&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false