زیرسـاخت آبـی بخـارا نمـونه‌ای از ارتقای سیسـتم آبـی به زیرسـاخت منظـرین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی (ره) قزوین، پژوهشکده نظر

چکیده

زیرساخت‌های آبی در شهرهای حوزه فلات ایران بدون شک از قابل توجه‌ترین مؤلفه‌های منظر شهری به شمار می‌روند؛ مؤلفه‌هایی که متناسب با نوع سیستم آبی با نمودهای مختلفی در منظر و ساختار شهرهای ایران ظاهر ‌شدند و نقشی چندبعدی در ساختار شهر بازی می‌کردند. امروز بازخوانی تاریخی نحوه ظهور و حضور رابطه چندوجهی و چندعملکردی این زیرساخت‌ها با شهر و استخراج اصول حاکم بر شکل‌گیری و توسعه آن، می‌تواند ما را در بازتعریف رابطه تک‌بعدی حاکم بر زیرساخت‌های آبی مدرن شهرهای امروز یاری ‌کند. یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های پیوند همه‌جانبه شهر و سیستم آبی، در کشور ازبکستان و در شهر بخارا شکل‌گرفته است. سیستمی توسعه‌یافته براساس بهره‌گیری از آب‌های جاری که امروز نیز، با وجود نابودی تقریباً 90 درصدی، بازمانده‌های آن در بافت قدیم شهر، مهم‌ترین مؤلفه‌های منظر شهر بخارا به شمار می‌روند. سؤال اصلی این نوشتار نه نحوه شکل‌گیری، بلکه نحوه و چرایی تداوم حضور سیستمی آبی در سطح شهر است؛ سیستمی که با هوشمندی کامل در پیوند چندجانبه با شهر بخارا توسعه‌یافته بود و به زیرساختی منظرین برای شهر تبدیل شده بود. به این منظور این پژوهش با برشمردن اصول حاکم بر شکل‌گیری و توسعه شبکه آبی بخارا در طی 10 قرن دوران اوج حضورش در شهر بخارا، در سنجش معکوس با زمینه‌های زوال و انحطاط سیستم در آغاز قرن 20، زمینه‌های تبدیل زیرساخت آبی بخارا به زیرساخت منظرین برای شهر بخارا را مورد پژوهش قرار می‌دهد. نتایج این بررسی دو نکته مهم و مرتبط باهم را در مورد شبکه آبی شهر بخارا نشان می‌دهد : نخست اینکه شبکه آبی شهر بخارا در لایه‌های مختلف، ارتباط تنگاتنگ و عمیقی را با ساختارهای کالبدی و اجتماعی شهر در مقیاس‌های متنوع (از عمومی تا خصوصی) برقرار ساخته و همین مسئله موجب شده است که این شبکه نقشی کلیدی را در درک شهر بخارا بازی کند و از یک شبکه زیرساختی با نقش معیشتی و خدماتیِ صرف به شبکه‌ای منظرین با نقش سمبولیک برای شهر بخارا ارتقا یابد. دوم اینکه نیاز کارکردی به این شبکه، شرط لازم در پیوند و حضور مؤلفه‌های شبکه آبی در فضاهای شهری و زندگی مردم بخارا بوده است و نه شرط کافی تداوم حضور آن. در واقع پیوند ذهنی میان این شبکه و مؤلفه‌های آن با مردم و زندگی آن‌ها به صورت مستقیم بر نحوه و کیفیت حضور پایدار شبکه آبی بخارا و مؤلفه‌های شکل‌دهنده به آن تأثیرگذار بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The water system of Bukhara as the example of rising the water networks to the landscape infrastructure1 for the city

نویسنده [English]

  • Ayda Alehashemi
Imam Khomeini International University, Nazar research center
چکیده [English]

The water in Iranian plateau and its environs have a main role in urban landscapes; complicate structures which shaped according to the hydraulic situations and played a multi-purpose role in the urban spatial structure. today with the new environmental and social concerns about modern infrastructures, rereading the historic semi-natural infrastructures and their multifaceted integration with urban structures, will contribute to redefine the dominant one-dimensional characteristic of water infrastructures in the modern era. One of the most considerable examples for the multi- dimensional integration between water infrastructure and urban structure was situated in Bukhara in Uzbekistan. A system, developed on current water, with a vital role in the urban landscape of Bukhara, which remains till now, in spite of more than 90 percent of destructions. The main question that this paper tries to answer is not the formation of the system, although it’s important by itself, but the way this system resist through the centuries. How to promote this system from common semi-natural infrastructure to the landscape infrastructure with the most influential effect of the urban structure of Bukhara? For this purpose, the research focuses on the way the water system arises in integration with the urban structure of Bukhara in its started pointing in the 19th century and its expansion till the 20th century, and also it falls in start of the modern era in Bukhara in the early of 20th century. The survey shows two important and related facts about water system of Bukhara: first, the water system of Bukhara made a tangible relation to the physical and social structure of the city in various scales (from public to private) which made the system as a key player in the urban landscape of Bukhara and promote it from a mere subsistent infrastructure to the landscape infrastructure with a symbolic role in Bukhara. Second, Although the functional role, was the necessity of the existence of the system and its relation to the urban life, but it’s not the mere requirement for its continuation through centuries. in fact, the subjective integration between the water system and its components with the city has the equivalent role as the objective integration between system and urban structure in the resistance and continues of system in common language more than ten centuries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bukhara
  • water infrastructure
  • Landscape infrastructure
  • urban spatial structure
  • social- cultural structure