گاوکُش در استورۀ مهر ایرانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری پزوهش هنر

چکیده

استورۀ مهر یکی از کهن‌ترین اساتیر ایران است؛ این باور بر بسیاری از آیین‌ها و ادیان بعد از خود تأثیر مستقیم نهاده که مقالات و کتاب‌های متعدد توسط محققان ایرانی و غربی در مورد آن نوشته شده است. تأثیر آن بر ادیان زردشتی، مسیحیت، یهود و برخی از آیین‌های اسلامی و عرفان‌های شرقی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. آیین پر رمز و راز مهر در دوران باستان از خاستگاه خود (ایران) توسط نظامیان و جنگاوران به سوی غرب می‌رود و مورد پذیرش و اقبال قرار می‌گیرد و برای این ایزد، مهرکده‌های بسیاری در سراسر امپراطوری روم1از ترکیه2و سوریۀ3 امروزی تا آلمان4، لهستان5، ایتالیا6، فرانسه7 و... ساخته می‌شود؛ در میترائیسم غربی زمینۀ اصلی موضوع گاوکشی مقدس است که تصویر آن به شکل نقاشی و نقش‌برجسته در تمامی معابد مهری برجاست اما مهرپرستی در سرزمین مادری (ایران) گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد؛ در دوران ساسانیان با رسمی‌شدن دین زردشت آثار و نشانه‌های مهرپرستی از میان می‌رود و اکثر معابد مهری تبدیل به آتشکده‌های زردشتی می‌شود و اهورامزدا خدای واحد با یارانش مهر و آناهید ظاهر می‌شود. آیین مهر به حیات خویش ادامه داده و رسوم و آداب آن در دین جدید رسوخ می‌کند و ایزد مهر یاور اهورامزدا می‌شود. پس از ساسانیان با ورود اسلام آتشکده‌ها تبدیل به اماکن مقدس اسلامی می‌شوند، و رسوم مهری با دگردیسی در آیین‌های اسلامی تداوم می‌یابد، ناملایمات تاریخی و دگرگونی‌های دینی در شکل و عملکرد مهرابه‌ها سبب شد امروزه کمترین نشانه‌های مستقل از معبد مهری در ایران مانده باشد اما در غرب مهرابه‌ها تبدیل به کلیسا شدند و بسیاری از باورهای مهری پس از رسمیت‌یافتن مسیحیت در دین عیسوی رسوخ کرد. البته در محدودۀ فلات ایران بخش‌هایی هم بودند که نسبت به قسمت مرکزی ایران دستخوش کمترین تغییر شده‌اند، مانند ارمنستان که ارمنیان از اولین گروندگان کیش عیسوی بودند. بسیاری از نشانه‌های مهرپرستی ایرانی را در مسیحیت ارمنی می‌توان دید. مهرپرستی ایرانی و مهرپرستی غربی شباهت‌های بسیاری با یکدیگر دارند اما تفاوت‌های بنیادین نیز بین آن دو وجود دارد8؛ با توجه به اثرگذاری مهرپرستی بر مسیحیت لاجرم مسیحیت غربی نیز تفاوت‌های بنیادین با مسیحیت فلات ایران (ارمنستان) دارد9که در این مقاله با تکیه بر نمادها و نشانه‌های میترایی در نقوش و تزیینات به تفاوت‌های موجود پرداخته می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Holy Cattle Slaughterer in the Persian Mithraism

نویسنده [English]

  • Ali Nikoei
PhD. in Art Researc
چکیده [English]

Mitra is one of the oldest myths in Iran. As this belief has directly influenced many traditions and religions, it has aroused the interest of several national and western authors. The effect of Mithraism on Zoroastrian, Christianity, Judaism, and some Islamic and oriental mystics has been investigated. In the antiquity, the mysterious Mithraism directed toward West from Iran, its origin, by militants and warriors. Warmly welcomed, many Mithraeums were built throughout Roman Empire from Turkey and the current Syria to Germany, Poland, Italy, and France. Western Mithraism focuses on the theme of Holy “Cattle Slaughtering” painting and relief in all Mithraism temples; whereas, Mithraism is different in its home land, Iran.  During the Sassanid period, the signs of Mithraism began to fade away when Zoroastrian religion was formally recognized. Almost all Mithraism temples were turned into Zoroastrian fire temples where Ahura Mazda, the only god, was accompanied with Mitra and Nahid. However, Mithraism survived and its traditions penetrated into the new religion so much so that Mitra (god of Mehr) accompanied Ahura Mazda. With the arrival of Islam, following Sassanid, fire temples became Islamic holy places and Mithraism customs continued to evolve through transformation in Islamic traditions. Historical misfortunes and religious transformations in the form and the performance of Mithraeums ruined almost all independent Mithraism temples in Iran; while, Mithraeums turned into churches in the west and many Mithraism beliefs spread in the formalized Christianity. However, within the area of the Plateau of Iran, there were some parts such as Armenia underwent the least modifications comparing the central area. Many signs of Iranian Mithraism can be easily seen in Armenian Christianity. Iranian and western Mithraism shares many commonalities; although, there can be seen some fundamental differences1. The effect of Mithraism on Christianity, makes a distinction between western Christianity  and Christianity in the Plateau of Iran (Armenia)2. Therefore, the present research attempts to study the differences between Iranian and Western Mithraism based on the Mithraism signs and symbols in various decorations. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • myth
  • Gavkosh (Cattle Slaughter)
  • Mehr
  • Mitra
  • Iran
  • Armenia
  • Hawk
  • Cattle
  • lion