گونه‌شناسی جواب آواز در موسیقی کلاسیک ایرانی با خوانشی فرمالیستی مبتنی‌بر آشنایی‌زدایی(مطالعۀ ‌موردی: جواب آوازهای آلبوم نوا مرکب‌خوانی)

دوره 14، شماره 52
تابستان 1405
صفحه 46-53

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه موسیقی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

2 گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران

چکیده
این پژوهش باهدف ارائة طرحی در راستای طبقه‌بندی، نام‌گذاری و تحلیل انواع جواب آواز، به‌عنوان یکی از دو رکن اصلی قالب سازوآواز در موسیقی کلاسیک ایرانی صورت‌گرفته‌ است. ازآنجا‌که تاکنون پژوهش منسجمی به‌منظور تدوین روشی نظام‌مند در این زمینه انجام نشده، این پژوهش با درنظرداشتن ضرورت پرداختن به این موضوع، با روش تحلیل تماتیک به بررسی دقیق لایه‌های مختلف سازوآواز و به‌طور خاص جواب آواز و تشخیص روابط پیش‌آمده در حوزه‌های نظری و عملی پرداخته‌ است. در این راستا، چهارچوب نظری پژوهش بر پایة مفهوم آشنایی‌زدایی بنا شده است؛ بدین معنا که انواع جواب آواز به‌منظور شگردهایی برای برهم‌زدن انتظار شنیداری و برجسته‌سازی زبان موسیقی بررسی شده‌اند. سازوآوازهای آلبوم «نوا مرکب‌خوانی» نمونه‌ای جامع و دقیق را از قالب‌های گونه‌شناسی جواب آواز ارائه می‌دهند؛ ازاین‌رو به‌عنوان مورد مطالعاتی در نظر گرفته شده‌اند چراکه ضرورت‌های این پژوهش را در راستای اهداف علمی و عملی آن پوشش می‌دهند. این پژوهش در ذیل پارادایم برساختی- تفسیری و با رویکرد فرمالیستی سامان‌یافته و در زمرة پژوهش‌های تحلیلی- مطالعة ‌موردی قرار می‌گیرد. همچنین گردآوری داده‌ها براساس اسناد کتابخانه‌ای و نمونه‌گیری به شیوة معیارمحور انجام شده است. در نتیجه طبقه‌بندی حاصل از این تحلیل به این صورت است: 1) آشنایی‌زدایی در جواب آواز وابسته به عامل مُدال: مُدپرداز و مُدگردان، 2) آشنایی‌زدایی در جواب آواز وابسته به عامل اوزان موسیقایی: موزون و نیمه‌موزون، 3) آشنایی‌زدایی در جواب آواز مبتنی‌بر الگوهای فرمال ادبی: واج‌آرا، مستزادی و تلمیحی- تضمینی، 4) آشنایی‌زدایی در جواب آواز مبتنی‌بر دورشدن نسبت به آواز: دورگه یا چندرگه. طبقه‌بندی‌های پیشنهادی این پژوهش می‌تواند به فهم دقیق‌تر از ساختارهای اجرایی در همراهی‌های سازوآواز موسیقی کلاسیک ایرانی کمک کند و راهگشای پژوهش‌های آتی در این حوزه باشد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Typology of Javāb-e Āvāz in Iranian Classical Music Through a Formalist Reading Based on Defamiliarization(Case Study: Instances of Javāb-e Āvāz in the Album Nawā: Morakkab-Khāni)

نویسندگان English

Hossein Khoshchehreh Ziba 1
Simin Azaripour 2
1 Department of Music, Faculty of Architecture and Art, University of Guilan, Rasht, Iran
2 Department of Art Research, Faculty of Research Excellence in Art and Entrepreneurship, Art University of Isfahan, Iran
چکیده English

The present study aims to propose a framework for the classification, nomenclature, and analysis of various types of Javāb-e Āvāz, as one of the two fundamental components of the säz-o-āvāz form in Iranian classical music. Since no systematic research has yet been conducted to formulate a methodical approach in this field, the authors, recognizing the necessity of addressing this subject, employed thematic analysis to conduct a detailed examination of the different layers of säz-o-āvāz, particularly the Javāb-e Āvāz, and to identify the relationships emerging within both theoretical and practical domains. In this regard, the theoretical framework of the research was founded on the concept of defamiliarization; accordingly, various types of Javāb-e Āvāz were examined as devices aimed at disrupting auditory expectations and foregrounding the musical language. The säz-o-āvāz pieces in the album Nawā: Morakkab-Khāni, a comprehensive and precise model for the typology of Javāb-e Āvāzs, were selected as the case study, as they fulfill the requirements of this research in line with its scientific and practical objectives. Situated within the constructivist-interpretivist paradigm, this study adopted a formalist approach, falling under the category of analytical case study research. Data collection was based on library documents, and sampling was conducted using criterion-based sampling. As a result, the classification derived from this analysis, as proposed by the authors, was as follows: 1- defamiliarization in Javāb-e Āvāz dependent on the modal factor: Mod-Pardāz and Mod-Gardān; 2- defamiliarization in Javāb-e Āvāz dependent on the factor of musical meters: Mowzun and Nime-mowzun; 3- defamiliarization in Javāb-e Āvāz based on formal literary patterns: Vāj-ārā, Mostazādi, and Talmiḥi-Tażmini; and 4- defamiliarization in Javāb-e Āvāz based on distancing from the vocal line: Doragāh/Chandragāh. The proposed classifications in this study can contribute to a more precise understanding of the performative structures in säz-o-āvāz accompaniments in Iranian classical music and pave the way for future research in this field.

کلیدواژه‌ها English

  • Sāz-o-Āvāz
  • Typology of Javāb-e Āvāz
  • Javāb-e Āvāz
  • Defamiliarization
اسعدی، هومان. (1382). بنیادهای نظری موسیقی کلاسیک ایران دستگاه به‌عنوان مجموعه‌ای چندمدی. فصلنامۀ ماهور، 6(22)، 43 - 56.
پایور، فرامرز. (1378). ردیف آوازی و تصنیف‌های قدیمی به روایت استاد عبدالله دوامی. فصلنامۀ ماهور.
خوش‌چهره‌ زیبا، حسین. (۱۳۹۵). نگاهی به اقسام جواب آواز در موسیقی کلاسیک ایرانی: بررسی و آوانگاری موردی جواب آوازهای مجموعة نوا (مرکب‌خوانی) [پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران]. پایگاه اطلاعات علمی ایزان (گنج). https://noordoc.ir/thesis/103673 
خوش‌چهره زیبا، حسین؛ آذری‌پور، سیمین. (1404). مطالعة روابط ترامتنی در موسیقی کلاسیک ایرانی مطالعة موردی: بخش‌های متر آزادِ آلبوم نوا مرکب‌خوانی. کیمیای هنر، 14(54)، 75- 90. https://www.magiran.com/p2882660
دهلوی، حسین. (1395). پیوند شعر و موسیقی آوازی. فصلنامۀ ماهور.
سپنتا، ساسان. (1399). چشم‌انداز موسیقی ایران. فصلنامۀ ماهور.
شفیعی ‌کدکنی، محمدرضا. (1391). رستاخیز کلمات: درس‌گفتارهایی دربارة نظریة ادبی صورتگرایان روس. انتشارات سخن.
شمیسا، سیروس. (1383). نگاهی تازه به بدیع. نشر میترا.
شمیسا، سیروس. (1394). بیان. نشر میترا.
شمیسا، سیروس. (1397). آشنایی با عروض و قافیه. نشر میترا.
ضیاء، محمدرضا. (1391). پیوند شعر و موسیقی و اشتباهات شعری آوازخوانان.  فصلنامة پاژ، 1(4)، 127- 138. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1125100/ 
طلایی، داریوش. (1399). کتاب آواز: رمزگشایی آواز ایرانی براساس ردیف آوازی عبدالله دوامی. نشر نی.
طهماسبی، ارشد. (1374). جواب آواز براساس ردیف آوازی به روایت استاد محمود کریمی برای تار و سه‌تار. فصلنامۀ ماهور.
فاطمی، ساسان. (1384). پیوند شعر و موسیقی: قاعده یا سبک؟. فصلنامۀ ماهور، 7(28)، 137- 158.
فاطمی، ساسان. (1387). فرم و موسیقی ایرانی. فصلنامۀ ماهور، 10(39)، 103 - 134.
محمدپور، احمد. (1400). ضد روش: زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی.  لوگوس.
مسعودیه، محمدتقی. (1383). ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران به روایت محمود کریمی. فصلنامۀ ماهور.
شجریان، محمدرضا و موسوی، محمد. (1365). نوا مرکب‌خوانی. نشر دل‌آواز.
Carroll, N. (2018). An Introduction to the Philosophy of Art (S. Tabatabaei, trans.). Academy of Art of the Islamic Republic of Iran. (Original work published 1999)
During, J. (2004). Tradition and Transformation in Iranian Music (S. Fazaeli, trans.). Tous. (Original work published 1995)
During, J. (2007). Improvisation in Iranian Art Music (S. Fatemi, trans.). Mahoor Quarterly, 10(37), 171-177.
During, J. (2010). The Radif of Mirzā Abdollāh: Transcription and Analytical Study (S. Atashkar, trans.). Mahoor Quarterly.
Feldman, W. (2007). Ottoman Sources on the Development of the Taksim (S. Fatemi, trans.). Mahoor Quarterly, 10(37), 141-170.
Le Huenen, R. (2006). Russian formalism. In Encyclopedia of language & linguistics (2nd ed., pp. 701–704). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B0-08-044854-2/01445-0 
Nettl, B. (2007). Improvisation: Concepts and Traditions (N. Chubineh, trans.). Mahoor Quarterly, 10(37), 13-21.
Ribeiro, F. A. (2023). Being the other: Defamiliarization processes in musical composition. Música Hodie, 23, e73322. https://doi.org/10.5216/mh.v23.73322 
Shklovsky, V. (1988). Art as trchnique. Longman.
Todorov, T. (2022). Theory of literature: Texts from Russian formalists (A. Tahayi, trans.). Dot. (Original work published 2001)