هنر و تمدن شرق

واکاوی معماری دوران نوسنگی و مس و سنگ در کرمانشاه(مطالعۀ موردی گنج‌دره و گودین‌تپه)

https://doi.org/10.22034/jaco.2026.524244.1477
دوره 14، شماره 51
بهار 1405
صفحه 42-63
هنر و تمدن شرق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سیده سعیده مهدویان
الهام اندرودی
پگاه صامعی یزدی
محمدحسن طالبیان

گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای ‌زیبا، دانشگاه تهران، ایران

چکیده
منطقۀ کرمانشاه در زاگرس مرکزی، با محوطه‌های باستانی شاخصی چون گنج‌دره و گودین‌تپه، از کانون‌های اصلی شکل‌گیری فرهنگ و معماری در دوران پیش از تاریخ ایران به‌شمار می‌رود. با وجود کاوش‌های متعدد، تمرکز بیشتر پژوهش‌های پیشین بر سفالینه‌ها و ابزارها بوده و به تحلیل‌های کالبدی و فضاییِ معماری کمتر توجه شده است. این کاستی موجب‌شده پیوند میان الگوهای ساخت‌وساز و ساختارهای اجتماعی و آیینی جوامع نخستین در این منطقه به‌درستی شناخته نشود. این پژوهش با تمرکز بر گنج‌دره (لایۀ D، نوسنگی جدید PPNB) و گودین‌تپه (دورۀ VI، مس‌سنگی آغازین)، در پی شناسایی و مقایسۀ الگوهای معماری، سازمان فضایی و عناصر آیینی در این دو محوطه است. پرسش‌های اصلی تحقیق عبارت‌اند از: 1) نوآوری‌های معماری گنج‌دره چه نقشی در شکل‌گیری ساختارهای کالبدی محوطه‌های هم‌عصر چون تپه‌زاغه، سنگ‌چخماق و شیخی‌آباد داشته است؟ 2) وجوه اشتراک و افتراق الگوی معماری گودین‌تپه با دیگر محوطه‌های شاخص دورۀ مس‌وسنگ، از جمله شوش III و تل ملیان، چیست؟ پژوهش حاضر برمبنای تحلیل معماری محض و تحلیل سازمان فضایی انجام شده است. داده‌ها شامل گزارش‌های کاوش، پلان‌ها، نقشه‌ها و اسناد تصویریِ منتشرشده از محوطه‌های مطالعه‌شده است. فرایند تحقیق در سه گام انجام گرفته است: ۱) گردآوری و مستندسازی داده‌های معماری، ۲) تحلیل ساختاری، فضایی و عناصر کالبدی، ۳) مقایسۀ تطبیقی در مقیاس منطقه‌ای. در این رویکرد تفسیری، هر عنصر معماری، نه به‌عنوان شیء منفرد، بلکه به‌منزلۀ بازتابی از نظم فضایی و فرهنگی جامعۀ پیش از تاریخ بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد گنج‌دره با ساختاری فشرده، پلان‌های چهارگوش و سازمان‌دهی چسبیده، بازتاب نخستین تجربه‌های سکونت یک‌جانشین و پیوند تنگاتنگ زیست و آیین است؛ در مقابل، گودین‌تپه با فضاهای مستطیل‌شکل، درگاه‌های قرینه و فرورفتگی‌های مرکزی، نشانگر مرحله‌ای پیشرفته‌تر از سامان‌یافتگی معماری در دورۀ مس ‌و سنگ است. این شباهت‌ها و تفاوت‌ها دلالت بر وجود شبکه‌های تبادل فرهنگی و انتقال الگوهای معماری در فلات ایران دارد و جایگاه کرمانشاه را به‌عنوان یکی از محورهای نوآوری معمارانه‌ی زاگرس مرکزی در دوران پیش از تاریخ تثبیت می‌کند.

کلیدواژه‌ها

دورۀ نوسنگی
دورۀ مس و سنگ
تپۀ گنج‌دره
گودین‌تپه
معماری پیش از تاریخ

عنوان مقاله English

An Analysis of the Architecture of the Neolithic and Chalcolithic Periods in Kermanshah (A Case Study of Ganj Dareh and Godin Tepe)

نویسندگان English

Seyedeh Saeideh Mahdavian
Elham Andaroodi
Pegah Samei Yazdi
Mohammad Hassan Talebian
Department of Architectural Heritage Studies and Conservation, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran
چکیده English

The Kermanshah region in the Central Zagros, with prominent archaeological sites like Ganj Dareh and Godin Tepe, is considered one of the main centers for the formation of culture and architecture in the prehistoric period of Iran. Despite numerous excavations, the focus of most previous research has been primarily on ceramics and tools, while the physical and spatial analyses of the architecture have received less attention. This shortcoming has prevented a proper understanding of the connection between construction patterns and the social and ritualistic structures of the early communities in this region. This research focuses on Ganj Dareh (Layer D, Late Neolithic PPNB) and Godin Tepe (Period VI, Early Chalcolithic) to identify and compare the architectural patterns, spatial organization, and ritualistic elements in these two sites. The main research questions are: 1) What role did the architectural innovations of Ganj Dareh play in the formation of the physical structures of contemporaneous sites such as Tepe Zagheh, Sang-e Chakhmaq, and Sheikhi Abad? 2) What are the similarities and differences between the architectural pattern of Godin Tepe and other prominent sites of the Chalcolithic period, including Susa III and Tall-e Malyan? The current research is based on pure architectural analysis and spatial organization analysis. The data includes excavation reports, plans, maps, and published visual documents from the studied sites. The research process was conducted in three steps: 1) Collection and documentation of architectural data. 2) Structural, spatial, and physical element analysis. 3) Comparative analysis at the regional scale. In this interpretive approach, each architectural element is examined not as an isolated object, but as a reflection of the spatial and cultural order of the prehistoric society. The findings indicate that Ganj Dareh, with its dense structure, square plans, and contiguous organization, reflects the initial experiences of sedentary settlement and the close intertwining of life and ritual. In contrast, Godin Tepe, with its rectangular spaces, symmetrical doorways, and central depressions, is indicative of a more advanced stage of architectural organization during the Chalcolithic period. These similarities and differences suggest the existence of networks for cultural exchange and the transfer of architectural patterns across the Iranian Plateau, and they solidify Kermanshah’s position as one of the centers of architectural innovation in the Central Zagros during prehistory.

کلیدواژه‌ها English

  • Neolithic Period
  • Chalcolithic Period
  • Ganj Dareh Tepe
  • Godin Tepe
  • Prehistoric Architecture
ادیب‌زاده، بهمن؛ رازجویان، محمود؛ مصطفوی، فاطمه و ریاضی، محمدرضا. (1384). آثار خانه در ایران از نوسنگی تا ساسان. انتشارات سازمان عمران و بهسازی شهری.
جاویدنیا، حسام‌الدین و هژبری، علی. (1398). معماری بنای مکشوف در تپه‌زیویه: قلعه یا نیایشگاهی در هزارۀ اول پیش از میلاد (غرب ایران). مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 3(10)، 67-51. https://search.isc.ac/dl/search/defaultta.aspx?DTC=8&DC=1167652 
خانی‌پور، مرتضی؛ ناصری، رضا؛ خسروی، سلمان؛ زراعت‌پیشه، میلاد و عمادی، حبیب. (1393). تبیین فرهنگ‌های هزارۀ سوم پیش از میلاد حوضۀ رود کُر براساس کاوش تل گپ‌کناره، مرودشت. مطالعات باستان‌شناسی، 6(2)، 58-39. https://doi.org/10.22059/jarcs.2015.54171. 
قربانی، حمیدرضا؛ زنگنه، لیلا و زارعی، علی. (1398). معماری و سازماندهی فضایی-اجتماعی فرهنگ کورا-ارس در دو سوی دریاچۀ ارومیه (مطالعۀ موردی: یانیک‌تپه، هفتوان‌تپه، گوی‌تپه). جامعه‌شناسی تاریخی، 10(2)، 197-155. https://journals.modares.ac.ir/article_22932.html 
محمدی‌فر، یعقوب؛ متیوس، روجر؛ متیوس، وندی و مترجم، عباس. (1390). پروژۀ باستان‌شناسی زاگرس مرکزی (CZAP): گزارش مقدماتی کاوش تپۀ شیخی‌آباد صحنه و تپه‌جانی اسلام‌آباد غرب. نامه‌های باستان‌شناسی، 1(1)، 30-9. https://nbsh.basu.ac.ir/article_317.html?lang=fa. 
ملک‌شهمیرزادی، صادق. (1385). ایران در پیش از تاریخ. معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور.

Andaroodi, E., Talebian, M. H., & Mohtasham, A. (2020). Examining the architecture of the proto-Elamite and Elamite periods according to Tal-e-Malyan as ancient city of Anshan in Fars. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 25(1), 55-66. https://doi.org/10.22059/jfaup.2020.280559.672263. 
Braidwood, R. J., & Howe, B. (1960) Prehistoric Investigations in Iraqi Kurdistan (Studies in Ancient Oriental Civilizations 31). University of Chicago Press.
Collis, J. (1999) ‘The nature of archaeological evidence’, In G. Barker (ed.), Companion Encyclopedia of Archaeology (pp. 81- 127). Routledge.
Desset, F. (2012). An architectural pattern in late fourth-millennium BC Western Iran: A new link between Susa, Tal-i Malyan, and Godin Tepe. Iran, 52(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/05786967.2014.11834734. 
Ghaedi, A. M., Yousefi Zoshk, R., & Sodaei,  B. (2025). The Function of Bevelled-Rim Bowls: Insights from the Warka Vase. Parseh J Archaeol Stud, 8(30), 63-85. https://doi.org/10.61882/PJAS.8.30.63.
Gopnik, H., & Mitchell, R. (2016). On the high road :the history of Godin Tepe, Iran (M. A, Mirqaderi & H. Sabouri, Trans.). Center for the Great Islamic Encyclopedia, Center for Iranian and Islamic Research. (Original work published 1960).
Hole, F. (1995) Assessing the past through anthropological archaeology, In J. M. Sasson (ed.) ,Civilizations of the Ancient Near East (pp. 2715 -2727). Scribner.
Hole, F. (2009). The archaeology of western Iran: settlement and society from prehistory to the Islamic conquest (Z. Basti, Trans.). Mehr Publications. (Original work published 1931).
Javidnia H., & Hozhabri, A. (2020). Discovered Architecture in Tepe Ziviyeh; Castle or Sanctuary in the First Millennium B.C. in Western of Iran. Parseh J Archaeol Stud. 3(10), 51-67. https://doi.org/20.1001.1.26455048.1398.3.10.3.7. 
Kleiss, W. (2018). Geschichte der Architektur Irans (S. Khaljnia, Trans.). Cultural Heritage and Tourism Research Institute. (Original work published 2015).
Le Brun, A. (2020). The Susa III period: Architecture and material culture, In J.-P. Delougaz (ed.), Susa and Elamite architecture (pp. 99–112). CNRS.
Lyman, R. L., O’Brien, M. J., & Dunnell, R. C. (1997).The Rise and Fall of Culture History. Plenum Press.
Matthews, R. (2003). The archaeology of Mesopotamia: Theories and approaches. Routledge.
Perrot, G., & Dollfus, G. (1997). Suse et le Sud -Ouest de l›Iran: l›histoire et l›archeologie [Susa and Southwestern Iran: History and Archaeology] (H. Eqbal, Trans). University Publishing Center.
Pollock, S. (1999) Ancient Mesopotamia. Cambridge University Press.
Rotea, R. B., Borrazás, P. M., & Vila, X. M. A. (2003). Archaeology of Architecture: theory, methodology and analysis from Landscape Archaeology, In X. M. A. Vila, R. B. Rotea, & P. M. Borrazás (eds.), Archaeotecture: Archaeology of Architecture (pp. 17–39). BAR Publishing.
Smith, P. E. L. (1974). Architectural remains of the Neolithic Ganj Dareh. Iran, 12, 23–40.
Smith, P. E. L. (1986). Palaeolithic archaeology in Iran, In W. L. Hanaway Jr. & B. Spooner (eds.), American Institute of Iranian Studies monographs (Occasional Paper 13). University Museum.
Smith, P. E. L. (1997). Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran (K. Abdi, Trans.). World Archeology, 21(3), 323-335. (Original work published 1991).
Sumner, W. M. (2003). Early urbanization on the Iranian Plateau: The case of Tal-i Malyan, In D. Potts (ed.), The archaeology of Elam (pp. 22–45). Cambridge University Press.
Talebian, M. H., Malekzadeh, M., & Taheri, A. (2023). assessment of the architectural concept of places of worship during the Medes era in Noushijan Tappe, Zarbolagh and Tappe Ozbaki. Journal of Fine Arts:Architecture and Urban Planning, 27(3), 59-72. https://doi.org/10.22059/jfaup.2023.346055.672789. 
Tangrams. (n.d.). Tangrams website. Retrieved May 14, 2025, from https://www.tangrams.github.io
Tringham, R. (1995). Archaeological houses, households, housework and the home, In D. N. Benjamin (ed.), The Home: Words, Interpretations, Meanings, and Environments, Aldershot: Avebury, 79–107 https://short-url.org/1keGg. 
Tsuneki, A. (2014). The site of Tappeh Sang-e Chakhmaq. In The first farming village in Northeast Iran and Turan: Tappeh Sang-e Chakhmaq and beyond (Symposium, Tsukuba, 10–11 Feb 2014) (pp. 5–6). University of Tsukuba.
Young, T., & Cuyler J. (1969). Excavation at Godin Tepe: First progress report. Art and Archaeology, Royal Ontario Museum, Occasional Paper 17, 1–2. http://hdl.handle.net/11401/88930. 

صفحۀ اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما