هنر و تمدن شرق

نحوۀ حضور امر معنوی در شکل‌گیری معماری (معماری اسلامی: از نفی تا ایجاب)

https://doi.org/10.22034/jaco.2025.477050.1422
دوره 13، شماره 48
تابستان 1404
صفحه 6-15
هنر و تمدن شرق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سیدامین سیدین

استادیار، گروه معماری، واحد آستارا، دانشگاه آزاد اسلامی، آستارا، ایران.

چکیده
این مقاله به بررسی مفهوم معماری اسلامی و نقد نگرش‌های شرق‌شناسانه‌ای که در دویست سال اخیر شکل گرفته، می‌پردازد. هدف پژوهش، تحلیل ضرورت حضور امر معنوی در معماری به‌مثابۀ یک پدیده است که به‌جای تمرکز بر پاسخ‌ها و فرم‌های نهایی، به فرایند مسئله‌یابی و نیازهای بنیادین توجه دارد. چارچوب نظری مقاله، در راستای نقد گفتمان مرسوم در مورد معماری اسلامی است که با تفسیر و کاربرد ناقص آن، به از دست رفتن قابلیت این مفهوم به‌عنوان یک سنت فکری و تجربه زیستی تاریخی منجر شده است. این نگاه، به‌جای توجه به فرایند و مسیر، تنها بر محصول نهایی و مصداق تأکید می‌کند. سوال اصلی پژوهش این است که چگونه می‌توان معماری اسلامی را به‌مثابۀ یک فرایند معنوی و مسئله‌محور بازتعریف کرد که به توسعۀ بومی و خودآگاهی جمعی کمک کند؟ پژوهش حاضر، در تلاش است تا معانی صلب و ناکارآمدی که به مفهوم معماری اسلامی افزوده شده است را با رویکردی فلسفی و در قالب پارادایم تفسیری کنار بگذارد. روش این پژوهش پدیدارشناختی است و با تحلیل نشانه‌های ظاهری، در پی کشف معانی و باطن پدیدۀ معماری اسلامی معنا پیدا می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که معماری به‌عنوان یکی از مظاهر تمدن، نیازمند احضار امر معنوی در جهت‌دهی به مسیر توسعه است؛ به‌ویژه برای خلق فضایی که بتواند نیازهای معنوی را در قالب ظرفی برای فعالیت‌های مبتنی بر معنا برآورده سازد.

کلیدواژه‌ها

معماری
امر معنوی
مفهوم معماری اسلامی
فضا

عنوان مقاله English

Manner of the Presence of the Spiritual Matter in the Formation of Architecture (Islamic Architecture: from Negation to Affirmation)

نویسنده English

Seyyed Ameen Seyyedein
Architecture Department, Astara Branch, Islamic Azad University, Astara, Iran.
چکیده English

This article investigates the concept of Islamic architecture and criticisms of the orientalistic attitudes that have developed during the last two hundred years. The research aims to analyze the necessity of the presence of spirituality in architecture as a phenomenon, which instead of focusing on final answers and forms, pays attention to the process of problem-solving and fundamental needs. The theoretical framework of the article is in line with the criticism of the conventional discourse on Islamic architecture, the incomplete interpretation and application of which has led to the loss of the capability of this concept as an intellectual tradition and historical bio-experience. This view merely emphasizes the final product rather than the process and path. The main question of the research is how can Islamic architecture be redefined as a spiritual and problem-oriented process in a way that contributes to indigenous development and collective self-awareness. The present research attempts to put aside the rigid and ineffective meanings that have been added to the concept of Islamic architecture by adopting a philosophical approach in the form of an interpretive paradigm. The method of this research is phenomenological. This study drew upon external signs and sought to discover the meanings and inner meaning of Islamic architecture. The findings show that architecture, as one of the manifestations of civilization, needs to invoke spirituality in directing the development path; particularly to create a space that can meet the spiritual needs in the form of a container for meaning-based activities.

کلیدواژه‌ها English

  • Architecture
  • Spirituality
  • the Concept of Islamic Architecture
  • Space
ابن‌عربی، اکبر محیی‌الدین. (1398). فصوص‌الحکم و نقش‌الفصوص (ترجمۀ محمدعلی موحد و صمد موحد). کارنامه. 
ادبی، محمدجواد. (1399). محی‌الدین ابن عربی، طعم اندیشه بزرگان. مدرسۀ علوم انسانی جیوگی. https://short-link.me/16cQu
جلالی، سِید هادی؛ طهوری، نیر و اعتصام، ایرج. (1399). مطالعۀ‌ تطبیقی آراء تیتوس بورکهارت و الگ گرابار. جاویدان خرد، 37(17)، 85-111. https://www.javidankherad.ir/article_114879.html?lang=en
زاویه‌نشینی علوم عقلی در حوزه‌های علمیه [فیلم]. (1397). شبکۀ چهار صدا و سیما. 
عبدالکریمی، بیژن. (1397). پایان تئولوژی - تئولوژی و تاریخ (ج.2). نقد فرهنگ.
عبدالکریمی، بیژن. (1399). تأملاتی بر نسبت ساحت قدس، وجود و تاریخ (ج. 1). نقد فرهنگ.
فرجی، سارا. (1394). گفتاری از بیژن عبدالکریمی/ بخش اول: ایمان دینی بدون «انتخاب آگاهانه» قوام ندارد/ هفت تلقی از دین. خبرگزاری مهر. بازیابی‌شده از  https://short-link.me/16cO6n
مدرسۀ علوم انسانی جیوگی. (1400). براکت نقد. آپارات. بازیابی‌شده از https://short-link.me/120Mv 
مردان اندیشه: هربرت مارکوزه و مکتب فرانکفورت [فیلم]. (1401). شبکۀ چهار  صدا و سیما.  hhttps://tv4.ir/episodeinfo/321951(اثر اصلی منتشرشدۀ 1977)
Aminpoor, A., Piroozmand, A., & Jahanbakhsh, A. (2018). The methodology of theorizing Islamic art and architecture. Methodology of Social and Humanities, 24(96), 71–89. https://method.rihu.ac.ir/article_1504.html?lang=en
Dokhanchi, M. (2020). Post-Islamism, Rethinking the relation between religion and politics in Iran. Arma Publishing. 
Grabar, O. (1987). The formation of Islamic art (2nd ed.). Yale University Press. https://yalebooks.yale.edu/book/9780300053038/formation-islamic-art
Gullberg, J. (2016). Voids and bodies: August Schmarsow, Bruno Zevi and space as a historiographical theme. Journal of Art Historiography, (14), 1-14. https://arthistoriography.files.wordpress.com/2016/05/jg14.pdf
Horkheimer, M., & Adorno, T. (2017). Dialectic of enlightenment: Philosophical pieces (M. Farhadpour & O. Mehregan, Trans.). Hermes. (Original work published 1944)
Jenks, C., & Kropf, K. (2018). Theories and manifestos of contemporary architecture (E. Hanif, Trans.). Fekre No. (Original work published 1997)
Kant, I. (2016). Critique of pure reason (2nd ed., B. Nazari, Trans.). Qoqnos. (Original work published 1781)
Khoshkjan, Z. (2021). Sacred matter and construction of meaning: Religion as a collective semantic system. Religious Research, 8(16), 215-231. https://doi.org/10.22034/jrr.2021.215235.1668
Lawson, B. (2012). How do designers think? Clarification of the design process (H. Nadimi, Trans.). Shahid Beheshti University. (Original work published 2006)
Necipoğlu, G. (1996). The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture: Topkapi Palace Museum Library MS H. 1956. Getty Center for the History of Art and the Humanities. https://www.getty.edu/publications/virtuallibrary/0892363307.html
Rabbat, N. (2012). What Is Islamic Architecture Anyway? Journal of Art Historiography, (6), 17-29.https://arthistoriography.files.wordpress.com/2012/07/jah6_rabbat.pdf
Seyyedein, S. A. (2021). The concept of Islamic architecture: A philosophical critique. Research Journal of the History of Islamic Civilization, 54(2), 423–442. https://doi.org/10.22059/jhic.2022.332629.654296
Shahandeh, N., & Nozari, H. A. (2013). Art and truth in Adorno’s aesthetic theory. Wisdom and Philosophy, 9(3), 35. https://journals.atu.ac.ir/article_388.html
Tabatabai, S. (2012). Encyclopedia of Iranian art and architecture: Based on the Grove culture. Institute for Compilation, Translation and Publication of Artistic Works, Art Academy of the Islamic Republic of Iran.
Wall, T. C. (2021). Rooted activism: Levinas, Blanchot, and Agamben (L. Kouchmanesh, Trans.). Bidgol.

صفحۀ اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما