سرستون‌های چوبی در معماری ایران: نگاهی جامع به سرستون‌های چوبی مساجد تاریخی آذربایجان شرقی

دوره 12، شماره 46
زمستان 1403
صفحه 42-53

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مربی، گروه هنر اسلامی، دانشکدۀ هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

2 استاد، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

3 استاد، گروه سرامیک، دانشکدۀ هنرهای زیبا، دانشگاه آتاتورک، ارزروم، ترکیه.

چکیده
سرستون‌های چوبی در مساجد چوبی، از عناصر مهم این گونه معماری و نمایانگر ذوق هنری و فرهنگی هنرمند یا معمار سازنده است. نمونه‌های قابل توجهی از این نوع آثار در شمال‌غرب ایران وجود دارد که تا به امروز مطالعات محدودی روی آن‌ها انجام شده و گویای ضرورت بررسی جامع در راستای معرفی است. هدف این پژوهشِ کاربردی بررسی سرستون ستاوندهای چوبی آذربایجان شرقی با تمرکز بر بررسی و تحلیل نمونه‌های مطالعاتی از منظر هنری و فنی است یعنی با تجزیه‌وتحلیل اجزای تشکیل‌دهندۀ سرستون‌های مطالعه‌شده، اجزای کامل، اشکال، ترکیب‌بندی و اتصالات و تکنیک ساخت این سرستون‌ها ارائه خواهند شد. روش پژوهش این مقاله توصیفی-تحلیلی است که به تفکیک فرم‌، ویژگی‌های هندسی، فرایند ساخت و اجزای متشکلۀ سرستون‌ها می‌پردازد و با مقایسۀ تطبیقی نمونه اجزای سرستون‌ در مساجد تاریخی و چوبی منتخب مورد تحلیل و تطبیق قرار می گیرد. به‌سبب سازگاری و ماندگاری چوب در شرایط اقلیمی استان آذربایجان شرقی، استفاده از آن به‌عنوان یکی از عناصر شاخص معماری مورد استقبال بخشی از هنرمندان و معماران آذربایجان، به‌ویژه مناطق بناب، عجب‌شیر و مراغه بوده است. ظرافت و ابزارپذیری چوب منجر به خلق سرستون‌های فاخر با هندسه‌های بعضاً متفاوتی شده است. اگرچه در نگاه اول این سرستون‌ها مشابه یکدیگر به نظر می‌رسند، اما این بررسی نشان داد که به‌لحاظ هندسه، جزییات فرمی و همچنین آلات تشکیل‌دهندۀ سرستون‌ها، تفاوت‌هایی در بین آن‌ها وجود دارد و شایان ذکر است که این تفاوت‌ها، در تکنیک ساخت نمونه‌های مورد بررسی مشهود نبوده و از این‌رو فرایند ساخت در این موارد یکسان بوده است که می‌تواند ناشی از تأثیرپذیری هنرمندان از یکدیگر در خلق این آثار باشد. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Wooden Capitals in Iranian Architecture: A Comprehensive Study of the Wooden Capitals of Historical Mosques in East Azerbaijan

نویسندگان English

Sina Askari Hassanlouei 1
Ahad Nejad Ebrahimi 2
Mehdi Mohammadzadeh 3
1 Lecturer, Department of Islamic Art, Faculty of Craft Arts, Tabriz Islamic Art University, Iran.
2 Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Iran.
3 Professor, Department of Ceramics, Faculty of Fine Arts, AtaturkUniversity, Erzurum, Turkey.
چکیده English

Wooden capitals in wooden mosques are important elements of this type of architecture and are indicative of the artistic taste and cultural heritage of the artist or architect who created them. There are notable examples of such works in northwest Iran, on which limited studies have been conducted to date, indicating the necessity for comprehensive research to their introduction. The aim of this research is to conduct an applied study and investigate the vertical wooden capitals of East Azerbaijan, focusing on the examination and analysis of selected samples from an artistic and technical perspective. This involves the dissection and analysis of the components that make up the studied capitals, including complete elements, shapes, compositions, connections, and construction techniques. The research method used is descriptive-analytical, which delves into the form, geometric characteristics, construction process, and constituent elements of the capitals and compares and contrasts the components of capitals in historical and wooden mosques selected for analysis. Due to the compatibility and durability of wood in the climatic conditions of East Azerbaijan province, its use as a prominent element in architecture has been welcomed by a segment of artists and architects in Azerbaijan, especially in regions such as Bonab, Ajabshir, and Maragheh. The delicacy and workability of wood have led to the creation of exquisite capitals with sometimes differing geometries, and while these capitals may appear similar at first glance, the analysis shows that there are differences in terms of geometry, formal details, and constituent elements among them. It is worth noting that these differences do not seem to be visible in the construction technique of the analyzed samples, suggesting that the construction process in these cases has been similar, possibly influenced by artists inspiring each other in creating these works.

کلیدواژه‌ها English

  • Iranian-Islamic architecture
  • Wooden mosques in Azerbaijan
  • Wooden capitals
  • Wooden columns
  • Wooden muqarnas
بلالی اسکویی، آزیتا و آشتیانی، حمیدرضا. (1399). بررسی سیر تحول و خاستگاه تالارهای ستون‌دار در معماری مساجد چوبی آذربایجان. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 10(24)، 207-225. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.18194.1886
بنی جمالی، سیده لیلا؛ هژبری نوبری، علیرضا؛ موسوی کوهپر، سید مهدی؛ موسوی حاجی، سید رسول و علایی مقدم، جواد. (1399). بررسی و تحلیل الگوی استقراری دورۀ اشکانی حوضۀ آب‌ریز رودخانۀ لعل‌وار استان مرکزی. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 10(25)، 113-136. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.11504.1498
پاتس، دانیل. (1385). باستان‌شناسی ایلام (ترجمۀ زهرا باستی). سمت. (اثر اصلی منتشرۀ 1999)
پوپ، آرتور. (1370). معماری ایران (ترجمۀ غلامحسین صدری افشار). فرهنگیان. (اثر اصلی منتشرۀ 1965)
پیرنیا، محمدکریم. (1372). آشنایی با معماری اسلامی ایران (تدوین غلامحسین معماریان). دانشگاه علم و صنعت. 
خانعلی، حمید؛ پورفرج، اکبر؛ عطایی، رضا و داداش‌وند نیگجه، حمیده. (1397). بررسی و تحلیل تأثیر معماری سبک آذری بر سبک اصفهانی «مطالعۀ موردی: مساجد ستون‌دار اسنق و جمال‌آباد شهرستان هریس و مهربان». مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 2(6)، 103-122. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.2.6.103
خیری، سیروس. (1385). معماری و تزیینات ستاوندهای چوبی دورۀ صفوی در آذربایجان. مهدی آزادی.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامۀ دهخدا. دانشگاه تهران.
دهقان، ناهید. (1389). نگاره‌های چوبی مساجد آذربایجان. دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
رفیع‌زاده، ندا؛ رفیعی‌سرشکی، بیژن و رنجبرکرمانی، علی‌محمد. (1383). فرهنگ مهرازی (معماری) ایران.  مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی.
رهبر، مهدی. (1382). کاوش‌های باستان‌شناسی خورهه. سازمان میراث فرهنگی کشور.
سلیمانی، پروین؛ فرهمند بروجنی، حمید و اکبری‌فرد، مریم. (1390). مقایسۀ ساختار و تزیینات چوبی مسجد جامع ابیانه با مساجد چوبی آذربایجان شرقی. مطالعات هنر اسلامی، 7(14)، 25-40. https://www.sid.ir/paper/136809/fa
غفاری، هریس و فصیحی، رعنا. (1396). نگرش تحلیلی بر تزیینات معماری ستون‌های چوبی مساجد مراغه. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 1(2)، 115-129. https://doi.org/10.30699/PJAS.1.2.115
لرزاده، حسین؛ مفید، حسین و رئیس‌زاده، مهناز. (1374). احیای هنرهای ازیادرفته. مولی.
محمودیان، ‌حبیب اله و محمودیان، ‌آزاده. (1398). ستون در المان‌های معماری سنگی دوران تاریخی. مطالعات ایلام‌شناسی، 4(10)، 1-32. https://www.ilamstudy.ir/article_127327.html
مدهوشیان نژاد، محمد و شیشوانی، هاله. (1396). مطالعۀ ستون و سرستون‌های مقرنس‌کاری چوبی مسجد ملامعزالدین مراغه. پژوهش هنر،  7(14)، 19-33. http://ph.aui.ac.ir/article-1-403-fa.html
مصطفوی، محمدتقی. (1347). نگاهی به هنر و معماری ایران. شرکت سهامی سیمان تهران.
نجیب اوغلو، گل‌رو. (1379). هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپقاپی) (ترجمۀ مهرداد قیومی بید هندی). روزنه. 
نقابی، محبوبه. (1393). سیر تحول ساختار ستون در معماری ایران. کنفرانس بین‌المللی نیارش شهر پایا. https://civilica.com/doc/344587/
ورجاوند، پرویز. (1354). چهل‌ستون مسجد ملارستم مراغه (اثری شکوهمند از معماری چوبی ایران در قرن دهم هجری). بررسی‌های تاریخی، (61)، 11-34. https://encr.pw/imN8k
ولی بیگ، نیما و رهروی پوده، ساناز. (1396). گونه‌شناسی هندسی فرم ستون‌های سنگی در بناهای عمومی ایرانی پس از اسلام. پژوهش هنر، 7(13)، 1-13. http://ph.aui.ac.ir/article-1-325-fa.html
ولی‌بیگ، نیما و کورنگی، نگار.(1397). بررسی نقش هندسۀ اجزا در ساختار ستون‌های سنگی پیش از اسلام ایران. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 5(2)، 19-20. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.2.5.19
Dold-Samplonius, Y., & Harmsen, S. L. (2005). The muqarnas plate found at Takht-i Sulayman: a new interpretation. Muqarnas, 22, 85-94. https://doi.org/10.1163/22118993-90000172
Garofalo, V. (2011). A methodology for studying muqarnas: The extant examples in Palermo. Muqarnas, 27(1), 357-406. http://dx.doi.org/10.1163/22118993-90000169
Hakemi, A. (1990). The excavation of Khorhe. East and West, 40, 11-41. https://doi.org/10.1163/29756923
Luqmonov, D., & Jurayeva, E. (2023). Muqarnas Decorations: A Masterpiece of Islamic Architecture. Genius Repository, 22, 13-18.
Maskin, A. Y. M. (2019). Application of Muqarnas in the Modern World [Doctoral dissertation, Hamad Bin Khalifa University]. ProQuest Dissertations & Theses. https://www.proquest.com/openview/0c2fd1e4b159ac1c1627aaab0bafa33b/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2026366&diss=y
Mustafoev, S. (2021). Traditional Modularity System in Uzbek and Persian Mimars: Construction of Muqarnas. Texas Journal of Multidisciplinary Studies, 3, 108-116. https://doi.org/10.5958/2249-7137.2021.02714.2