هنر و تمدن شرق

بررسی سیر تطور در نمای خانه‌های معاصر ایران با اقتباس از معماری غربی (نمونه‌موردی: خانه‌های دورۀ پهلوی ارومیه)

https://doi.org/10.22034/jaco.2024.452437.1400
دوره 12، شماره 45
پاییز 1403
صفحه 14-29
هنر و تمدن شرق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سحر کریم زاده 1
محمدرضا پاکدل فرد 2
بابک مطیعی 3
رسول درسخوان 4

1 دانشجوی دکتری معماری، واحد بین‌الملل ارس، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

2 دانشیار گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

3 استادیار گروه معماری، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.

4 استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده
یکی از عواملی که در جامعه، سیر تطور را نشان می‌دهد، معماری است. در ایران نیز همانند سایر نقاط با تکیه بر تغییرات انجام‌شده در ابعاد مختلف جامعه، معماری سیر تغییراتی را به خود دیده است. این تغییرات در دورۀ معاصر با ورود مدرنیته به کشور و تأثیرپذیری از غرب در دورۀ پهلوی برجسته‌تر است. دگرگونی‌های معماری در بناهای مسکونی به‌ویژه در خانه‌های دورۀ پهلوی با اقتباس‌هایی از معماری غربی شکل‌ گرفته است. یکی از ابعاد طراحی معماری، نمای بناها است که در دورۀ مذکور مؤلفه‌های بصری آن تغییرات قابل‌توجهی داشته است. در این پژوهش به بررسی سیر تطور در نمای خانه‌های معاصر ایران با تأثیرپذیری از معماری غربی، با تأکید بر خانه‌های مسکونی دورۀ پهلوی در ارومیه پرداخته خواهد شد و تأثیر معماری غربی بر تغییر ساختارها و جزئیات نماهای خانه‌ها موردبررسی قرار خواهد گرفت. دراین پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی برای مرور ادبیات تحقیق و بررسی عناصر و الگوهای اقتباس‌شده در نماهای خانه‌های مسکونی ارومیه در دورۀ پهلوی استفاده شده است. جامعۀ آماری، 16 نما از خانه‌های مسکونی ارومیه است که به‌صورت هدفمند جهت تحلیل انتخاب شده است. نتایج حاصل از تحلیل‌ها نشان می‌دهد بین مؤلفه‌های بررسی‌شده فرم بنا، تزئینات و مصالح بیشترین الگوپذیری از معماری غربی را پارامترهای فرم بنا و تزئینات داشته است. از تغییرات مهم می‌توان به تغییر از نماهای متقارن به نامتقارن، تغییر محل مرکزیت ورودی بنا، اندازه و شکل پنجره‌ها و تغییر در مصالح، حضور ایوان ستون‌دار در دوره‌های اولیه و حذف آن در سال‌های بعد، تغییر در نوع سقف بناها، جانمایی بالکن در جدارۀ نمای خیابانی در بناهای متأخر به‌عنوان نمادی از برون‌گرایی اشاره کرد. 

کلیدواژه‌ها

تطور
معماری غربی
معماری پهلوی
خانه
نما

عنوان مقاله English

A Review of Evolution in Façade of Contemporary Houses in Iran Inspired by European Architecture (Case Study: Houses of Pahlavi Period in Urmia)

نویسندگان English

Sahar Karimzadeh 1
Mohammadreza Pakdel Fard 2
Babak Motiei 3
Rasoul Darskhan 4
1 Ph.D. Student in Architecture, International Aras Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Islamic Azad University, Urmia, Iran.
4 Assistant Professor, Department of Urban Planning, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

Architecture is a factor in society that reveals the evolution process. Like any other discipline, architecture in Iran has experienced many changes relying on the evolutions that occurred in various aspects of the society. Such changes are more highlighted in the contemporary era after modernity found its way to Iran and influence of the Europe during the Pahlavi era. Architectural evolutions in residential buildings, especially in the houses built during the Pahlavi period have been shaped and adopted from European architecture. The façade of buildings is one of the dimensions of architectural design its visual components have been considerably changed. This study reviews the evolution process in the façade of contemporary houses in Iran under the influence of European architecture with emphasis on the residential houses of the Pahlavi period in Urmia. This paper also addresses the influence of European architecture in changing the structures and detailing of studied houses’ façades. The descriptive-analytical method was used in this study for literature review and examination of elements and patterns adopted in the façades of residential houses in Urmia during the Pahlavi Period. The statistical society comprised 16 façades of residential houses in Urmia that were selected for analysis through purposive technique. According to the results obtained from analyses, building form and decorations have been more influenced by European architecture among the investigated components of building form, decorations, and materials. The most significant changes include conversion from symmetric to asymmetric façade, change in the central location of the entrance gate, size and shape of windows and change in materials, the existence of a columned porch in early periods and its removal in the next years, change in the type of buildings’ ceiling, location of balcony in the wall of street-facing façade in late buildings as a symbol of extroversion. 

کلیدواژه‌ها English

  • Evolution
  • European Architecture
  • Pahlavi Architecture
  • House
  • Façade
اعتمادی فرد، سید مهدی و افتخاری، ما‌ندانا. (1401). هویت و معماری در مجموعۀ فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی واقع در عباس‌آباد تهران. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، 14(1)، 59-83. https://doi.org/10.22059/jsal.2022.346245.666176
امینی، علیر‌ضا و ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله. (1385). تحولات سیاسی اجتماعی ایران از دوران قاجار تا ا ستقرار رضاشاه. قومس.
انصاری، حمیدرضا. (1399). تحلیلی بر معماری معاصر ایران. سبزان.
اوشانا شیرآباد، بلیس؛ اکبری نامدار، شبنم و نجفقلی پورکلانتری، نسیم. (1401). نقش مؤلفه‌های هویت‌ساز معماری بر همگرایی اقوام و ادیان با تأکید بر بازشوهای خانه‌های قدیمی ارومیه. دومین همایش ملی حکمت اسلامی و هنر، یزد. 
آصف، محمدحسن. (1384). مبانی ایدئولوژیک حکومت در دوران پهلوی. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. 
آقالطیفی، آزاده. (1400). در جستجوی نسبت تحولات خانه‌های معاصر و خانه‌های تاریخی سنندج. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 12(45)، 17-30. https://iic.ihss.ac.ir/Article/21065/FullText
بانی‌مسعود، امیر. (1400). معماری معاصر ایران از سال1304تا کنون. کتابکدۀ کسری.
پور‌اعتصامی، زهره. (1399). مقدمه‌ای بر تحلیل تأثیر نفوذ فرهنگی غرب بر معماری مسکونی معاصر ایران در دوران قاجار و پهلوی. پژوهش در هنر و علوم انسانی، 5(26)، 51-62.‎ http://www.rahs.ir/post.aspx?id=655
پورجواداصل، باقر و بیتی، حامد. (1401). رهیافت‌هایی از نمای خانه‌های تاریخی جهت به‌کارگیری در نمای ساختمان‌های نوساز (نمونۀ موردی: خانه‌های تاریخی تبریز). باغ نظر، 19(107 )، 85-98. https://doi.org/10.22034/bagh.2021.296407.4953
چالشگر، پگاه؛ خاکپور، مژگان و اصغرزاده، علی. (1402). نگرش تحلیلی بر آرایه‌های معماری خانه‌های قاجار موردشناسی:خانۀ قاجاری فیض مهدوی شهرکرمانشاه. هنر و تمدن شرق، 11(40)، 35-54. https://www.jaco-sj.com/article_172532.html
حسنی، کیانوش و نوروز برازجانی، ویدا. (1397). الگوی نوین از دستور زبان شکل در معماری خانۀ امروز؛ نمونه موردی: خانه‌های مجموعه‌ای قاجاری شهرهای تبریز و تهران. باغ نظر، 15(63 )، 29-40. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.67365
حق‌جو، امیر؛ سلطان‌زاده، حسین؛ تهرانی، فرهاد و آیوازیان، سیمون. (1398). گرایش‌ها و رویکردهای نظری معماری بناهای دولتی و حکومتی دورۀ پهلوی اول و دوم. مطالعات هنر اسلامی، 15(34 )، 154-170. https://doi.org/10.22034/ias.2019.95820
حقیر، سعید. (1387). سبک‌شناسی آرت نوو در معماری معاصر ایران. هنرهای زیبا، 35(1000279)، 63-73. https://journals.ut.ac.ir/article_27122.html
خجسته‌ قمری، ‌محمدامین و سلطان‌زاده، حسین. (1400). تأثیرمعماری نازی بر بازتاب ساختار قدرت در معماری ابنیۀ دولتی ایالت آذربایجان؛ دورۀ پهلوی اول (مطالعۀ موردی: تبریز و ارومیه). پژوهشنامۀ تاریخ، 16(63)، 15-19. https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/942197
رجائی، فرهاد. (1395). شکل‌گیری خانه‌های سنتی و جدید ارومیه، با توجه به اقلیم منطقه. کنفرانس بین‌المللی مهندسی معماری و شهرسازی، تهران. 
زرزا، مژده و مطیعی، بابک. (1400). بررسی تحولات طراحی نما در خانه‌های شهر ارومیه. ششمین همایش ملی معماری و شهر پایدار، دانشگاه رجایی، تهران.
زریری، رضا. (1384). تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی. زمانه، 6(40)، 24-29.
زیویار، فرهاد. (1395). بازشناسی عناصر و مؤلفه‌های هویت ملی در جنگ‌های ایران و روسیه. جستارهای سیاسی معاصر،7(21)، 143-163. https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_2578.html
سا‌لمی ‌قمصری، مرتضی؛ یزدانی، سهراب؛ فرهادی، مرتضی و مؤمنی،فرشاد. (1399). اصل چهار ترومن و امکان توسعه در ایران. برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی, 11(43)، 161-197. https://doi.org/10.22054/qjsd.2020.53614.2014
سلطان‌زاده، حسین و حسن‌پور، ناصر. (1394). چگونگی تأثیرگذاری خانه‌های سنتی عثمانی بر معماری معاصر ترکیه. باغ نظر، 12(36)، 51-64. https://www.bagh-sj.com/article_11991.html?lang=fa
شفیعی، سحر؛ شقاقی، شهریار و زیبان، فرشته. (1401). بررسی و تحلیل چگونگی تحولات نماهای شهر تبریز و تأثیر آن در فضاهای شهری از دوران پهلوی تا اکنون (1401). مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران، 1(2)، 147-160.‎ https://doi.org/10.22133/isia.2023.374315.1026
شیرازی، علی اصغر و یونسی، میلاد. (1390). تأثیر ملی‌گرایی بر معماری بناهای حکومتی دورۀ پهلوی اول. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 1(4)، 59-69.
عابدینی، اصغر؛ کریمی، رضا؛ اردلان افتخاری، سحر و ملازاده، فرزانه. (1395). بررسی نقش مدرنیسم در بافت قدیمی شهرها (مطالعۀ موردی: شهر ارومیه). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 4(4) ،673-690. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2016.62201
عالم راثی، معصومه و خراسانی، الهام. (1401). بررسی اصل محرمیت در معماری خانه‌های ایرانی دورۀ قاجار در شهر ارومیه (نمونۀ موردمطالعه: خانۀ انصاری). دومین کنفرانس بین‌المللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط‌زیست و افق‌های هنر اسلامی در بیانیۀ گام دوم انقلاب، تبریز.
عسگری، علی؛ فدایی مهربانی، وحید و فتحی، راضیه. (1401). سیر بالندگی و رشد فضای تهی در کالبدشناسی معماری خانه‌های تهران (اواخر دوران قاجار تا ابتدای دورۀ جمهوری اسلامی). هنر و تمدن شرق، 10(38)، 41-54. https://doi.org/10.22034/jaco.2022.366244.1268
فردپور، سارا؛ دولت‌آبادی، فریبرز و مهدوی‌نژاد، محمدجواد. (1400). خوانش طرح‌وارۀ نمای ساختمان‌های شهری معاصر تهران در دورۀ پهلوی اول و دوم. معماری و شهرسازی آرمان شهر، 14(35)، 146-165. https://doi.org/10.22034/aaud.2020.204911.2018
فردپور، سارا؛ دولت‌آبادی، فریبرز و مهدوی‌نژاد، محمدجواد. (1401). معاصرسازی مفهوم اصالت معنایی در معماری نمای شهری تهران (مطالعه موردی: نماهای دورۀ پهلوی اول و دوم). هویت شهر، 16(2)، 5-16. https://doi.org/10.30495/hoviatshahr.2022.17740
قبادیان، وحید. (1393). سبک‌شناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران. علم معماری رویال.
کامل‌نیا، حامد و مهدوی‌نژاد، محمدجواد. (1391). آشنایی با معماری معاصر از شرق تا غرب بررسی مبانی مفاهیم و ریشه‌های شکل‌گیری آن. علم معماری رویال.
کرباسی، عاطفه. (1402). سیرتحول پیکربندی فضا در خانه‌های صد سال اخیر نجف‌آباد. باغ نظر،20(118 )، 5-22. https://doi.org/10.22034/bagh.2022.333782.5151
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (۱۴۰۲). استفاده از روش چیدمان فضا در سلسله‌مراتب ورودی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با تأکید برمحرمیت. باغ نظر، 20(123)، 31-42.‎ https://doi.org/10.22034/bagh.2023.352847.5232
کیانی، مصطفی. (1383). معماری دورۀ پهلوی اول: دگرگونی اندیشه‌ها، پیدایش و شکل‌گیری معماری دورۀ بیست سالۀ معاصر ایران 1320-1299. مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
گلی‌پور، مرجان؛ شها‌بیان، پویان و امین‌زاده گوهرریزی، بهناز. (۱۴۰۰). خوانش عوامل مؤثر بر ارتقای نماهای مسکونی شهر تهران از دیدگاه کنشگران. برنامه‌ریزی توسعۀ شهری و منطقه‌ای، 6(17)، 119-146.‎ https://doi.org/10.22054/urdp.2021.63069.1374
گودرزی، یوسف؛ متین، مهرداد و قبادیان، وحید. (1401). بررسی تطبیقی شاخصه‌ها و مؤلفه‌های ساخت‌شناختی معماری بناهای دولتی-عمومی دوران پهلوی در شهر تهران. مطالعات بین‌رشته‌ای در تعالی معماری و شهرسازی، 1(1)، 102-119. https://journals.iau.ir/article_694843.html
محبی گرمی، هومن؛ فرمهینی فراهانی، رضا و غیائی، محمد مهدی. (1400الف). تبیین نشانه‌شناسی و راهکارهای نظریۀ معناشناسی فردینان دوسوسور در خانه‌های تاریخی دورۀ قاجار در شهرهای اردبیل، تبریز و ارومیه. مطالعات هنر اسلامی، 18(41)، 406-416. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_131996.html?lang=fa
محبی گرمی، هومن؛ فرمهینی فراهانی، رضا و غیائی، محمد مهدی. (1400ب). سیر تأثیرگذاری نمادها، نشانه‌ها در تبیین معنای معماری در خانه‌های تاریخی دورۀ قاجار (نمونه‌موردی شهرهای اردبیل ، تبریز ، ارومیه). مطالعات هنر اسلامی، 18(43)، 517-529. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_137545.html?lang=fa
منتظر، بهناز؛ سلطان‌زاده، حسین و حسینی، سید بهشید. (1398). تبیین تأثیر معماری نئوکلاسیک قرن 18 و 19 روسیه بر معماری بناهای اداری-خدماتی ایران (دورۀ قاجار و پهلوی اول). باغ نظر،16(70 )، 73-86. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.84971
میرزا حسینی، مرتضی و سلطان‌زاده، حسین. (1397). تبیین الگوهای‌ نما در بناهای ساخته‌شده توسط معماران آلمانی در ایران (دورۀ پهلوی اول). مطالعات تاریخ فرهنگی، 10(38)، 113-155. https://chistorys.ir/article-1-1018-fa.html

Akman, A. (2006). Ambiguities of modernist nationalism:Architectural culture and nation‐building in early Republican Turkey. Journal of Turkish Studies, 5(3), 103-111. https://doi.org/10.1080/1468384042000270344
Bozdogan, S., & Akcan, E. (2012). Turkey: Modern architecture in history. Reaktion Books.
Hussien, F. I., Al Slik,G .(2019). Ornamentation and Modern Architecture in Iraq. Journal of Engineering, 25(6), 117-124. https://doi.org/10.31026/J.ENG.2019.06.09
Khatami, S. M., & Boujari, P. (2022). Analyzing the heritage of Tehran’s urban façades in the recent century. City, Territory and Architecture, 9(1), 1-15. https://doi.org/10.1186/s40410-022-00166-1

صفحۀ اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما