بررسی ویژگی‌های دفاعی قلعۀ فلک‌الافلاک از منظر اصول معمارانۀ پدافند غیرعامل

دوره 12، شماره 46
زمستان 1403
صفحه 24-35

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معماری، دانشکدۀ فنی و مهندسی، دانشگاه قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری معماری،دانشکدۀ هنر و علوم پایه، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.

چکیده
قلعۀ فلک‌الافلاک از برجسته‌ترین آثار تاریخی به‌جامانده از دوران ساسانیان به‌عنوان دژ نظامی یا پناهگاهی امن استفاده می‌شده اما مطالعۀ پیش‌رو با مطالعۀ ساختار معماری خاص و دیوارهای بلند آن به‌دنبال این پرسش است که مؤلفه‌های پدافند غیرعامل در این قلعه کدامند و چگونه در سازمان فضایی قلعه نمود یافته‌اند و هدف آن معرفی مؤلفه‌ها و ویژگی‌های پدافند غیرعامل در قلعۀ فلک‌الافلاک و بررسی چگونگی کاربرد این مؤلفه‌ها در طراحی سازمان فضایی و عناصر معماری آن است. داده‌های مرتبط با اصول و مبانی پدافند غیرعامل به شیوۀ اسنادی گردآوری و ویژگی‌های معماری قلعه به شیوۀ میدانی ثبت و مستندنگاری شده است. نتایج نشان می‌‌دهد سازمان فضایی قلعه از عواملی مانند سهولت تأمین نیازهای حیاتی در هنگام مخاطرات، طراحی غیرمتمرکز بافت مسکونی، محصور، تدافعی و فشرده و ایجاد راه‌های گریز تأثیر پذیرفته است. همچنین گذرها و معابر پیچ‌درپیچ از جمله مصادیق اصل فریب در سازمان فضایی آن است. از نظر ویژگی‌های عناصر معماری نیز تدابیری مانند دسترسی زاویه‌دار به درون فضاها و اتاقی در بالا برای کنترل رفت‌وآمد، پایین‌بودن سطح حیاط نسبت به معابر و مقاوم‌سازی بناها از طریق اتصال و همجواری سازه‌ها به‌منظور کاهش آسیب‌پذیری و حفظ ایمنی ساکنان در قلعۀ فلک‌الافلاک اندیشیده شده است. درون‌گرایی در معماری واحدهای قلعۀ فلک‌الافلاک در راستای اصل فریب در عناصر معماری قلعه دیده می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Defensive Features of the Falak-ol-Aflak Castle From the Perspective of Passive Architectur Defense Principles

نویسندگان English

Hamed Hayaty 1
Zainab Baharvand 2
1 Assistant Professor, Department of Architecture, University of Qom, Iran.
2 Ph.D. Student in Architecture, Faculty of Art and Architecture, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Iran.
چکیده English

Falak-ol-Aflak Castle is one of the most prominent historical remains from the Sassanian era. It was used as a military fortress or a secure sanctuary. However, this study aims to examine the specific architectural structure and tall walls of the castle and seeks to answer the question of which passive defense components exist in this castle and how they are manifested in its spatial organization. The objective is to introduce the components and features of passive defense in Falak-ol-Aflak Castle and explore how these components are applied in its spatial design and architectural elements. Relevant data regarding the principles and foundations of passive defense were collected through documentary methods, while the architectural features of the castle were documented and recorded through fieldwork. The results indicate that the spatial organization of the castle has incorporated factors such as facilitating the provision of vital needs during emergencies, decentralized design of residential areas, enclosed and defensive fabric, compactness, and the creation of escape routes. Additionally, the winding passages and labyrinthine paths are examples of the principle of deception in their spatial organization. In terms of architectural elements, measures such as angled access to interior spaces, elevated control rooms for monitoring movement, lowered courtyard levels compared to the streets, and structural reinforcement through connection and adjacency of buildings have been considered to reduce vulnerability and ensure the safety of residents in Falak-ol-Aflak Castle. The inward focus in the architecture of the castle units aligns with the principle of deception in the castle’s architectural elements.

کلیدواژه‌ها English

  • Khorramabad
  • Castle
  • Falak-ol-Aflak
  • Architectural structure
  • Passive defense
امانپور، سعید؛ احمدی، رضا و داوودی منجزی، انیس. (1394). بررسی ملاحظات دفاعی در شهرهای تاریخی ایران، مطالعه موردی بافت قدیم شهر دزفول. پدافند غیرعامل، 6(4)، 1-14.‎ https://journals.ihu.ac.ir/article_200673.html
بکرایی، هما و آزموده، مریم. (1399). بازخوانی عناصر طراحی منظر شهری با رویکرد پدافند غیرعامل. شهر تاب‌آور، 2(2)، 17-28. https://journals.ihu.ac.ir/article_205571.html
بیرانوند، فروزان و ملک حسینی، عباس. (1398). عوامل پایداری هویتی مرکز شهر خرم‌آباد با تأکید بر قلعۀ فلک‌الافلاک. هنر اسلامی، 15(35)، 291-318.  https://doi.org/10.22034/IAS.2019.101794
بیرانوند، مسلم. (1399). بازشناسی ساختار معماری قلعۀ فلک‌الافلاک. هشتمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری و توسعۀ شهری پایدار ایران، تهران. https://civilica.com/doc/1125138
بیگدلی، نوراله و شیرالی، حسین. (1401). راهکارهای کاهش خطرپذیری شهری با تأکید بر پدافند غیرعامل. هفتمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و مهندسی و چهارمین کنگره بین‌المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا، بانکوک. https://civilica.com/doc/1641034/
حیدری، علی‌اکبر و تقی‌پور، ملیحه. (1397). تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی براساس نسبت توده به فضا (نمونه موردی: خانه‌های تک حیاط در اقلیم گرم و خشک). معماری اقلیم گرم و خشک، 6(8)، 77-99. https://smb.yazd.ac.ir/article_1639.html
دیده‌بان، محمد؛ مومنی، کورش؛ محبیان، مصطفی؛ احمدی، هومن و مودت، الیاس. (1399). سنجش و پهنه‌بندی راهبردی پدافند غیرعامل در بافت تاریخی شهری (مطالعه موردی شهر دزفول). مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 7(25)، 31-55. https://doi.org/10.22080/usfs.2020.16872.1841
سایه میری، علی و نظری، سمیه. (1399). برآورد ارزش اقتصادی قلعۀ فلک‌الافلاک خرم آباد به روش هزینۀ سفر منطقه‌ای. پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، ۲۸(۹۶)، ۶۵-۹۰. http://dx.doi.org/10.52547/qjerp.28.96.65
فرزین، سامان؛ جانفدا، مجتبی؛ کوهستانی، حسین و حاجی‌زاده، محمد امین. (1399). قلعۀ شاهدژ؛ پیشرو در اصول دفاع غیرعامل دورۀ اسماعیلیان در خراسان جنوبی. پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، 14(26)، 185-206. 
فرهادیان، محسن؛ قنبری نسب، علی و مدیری، مهدی. (1401). اصول طراحی شهر هوشمند با رویکرد پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: منطقۀ ۳ شهر خرم‌آباد). هفتمین کنفرانس بین‌المللی مهندسی عمران، سازه و زلزله. https://civilica.com/doc/1492514/
کاظم‌زاده رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا. (1398). بررسی شاخص فضایی مؤثر در بازآفرینی قلعۀ فلک‌الافلاک خرم‌آباد. اولین کنفرانس بین‌المللی مهندسی عمران، معماری و بازآفرینی شهری، تهران. https://civilica.com/doc/975975/
محمدی، سمیه؛ سرور، رحیم؛ توکلان، علی و پورموسوی، سیدموسی. (1402). بررسی اثرات مؤلفه‌های تاب‌آوری شهری در پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: شهر سیرجان). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 7(3)، 599-614. https://www.jget.ir/article_156298.html
مرادیان، محسن و محمدپور، کیومرث. (1395). بررسی نقش سازمان مدیریت بحران کشور در حوادث ناشی از زلزله با رویکرد پدافند غیرعامل. پدافند غیرعامل و امنیت، (5)، 123-154. https://acesse.dev/e9ZGR
همت، حمید؛ شهر آیینی، سید اسماعیل؛ سپهری راد، ابوالفضل و ریاضی، وحید. (1401). دکترین پدافند غیرعامل با رویکرد پدافند هوایی (اصول و الزامات اساسی). آینده‌پژوهی دفاعی، 7(37)، 149-176. 10.22034/dfsr.2023.1988156.1678
وفایی، مهدی و هاشمی فشارکی، سید جواد. (۱۳۹۱). بررسی تدابیر دفاع غیرعامل در شهر زیرزمینی «اویی» (مطالعۀ موردی شهر باستانی نوش‌آباد کاشان). پدافند غیرعامل، 3(2)، 11-22. https://journals.ihu.ac.ir/article_200617.html
یگانه فرد، مهدی و یگانه فرد، حسین. (1400). سیر تحول پدافند غیرعامل در دوران تاریخی شهرهای ایران. دومین کنفرانس بین‌المللی فناوری‌های نوین در مهندسی معماری و شهرسازی ایران، تهران. https://civilica.com/doc/1237746/