هنر و تمدن شرق

بررسی وجوه تشابهات بین‌فرهنگی ایران و مصر بر مبنای مطالعات سفالینه‌های زرین‌فام قرون میانی اسلامی

https://doi.org/10.22034/jaco.2024.441586.1386
دوره 12، شماره 44
تابستان 1403
صفحه 68-79
هنر و تمدن شرق

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسندگان

مهلا نجاریان طوسی 1
حسن هاشمی زرج آباد 2

1 کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، گرایش دوران اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دانشیار باستان‌شناسی، گرایش دوران اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده
با گسترش اسلام در قرون میانی و قرارگیری ایران در موقعیت خاص جغرافیایی، ارتباطات فرامنطقه‌ای ایران و دیگر کشورها از جمله مصر از طریق راه‌های تجاری، زمینی و دریایی گسترش یافت که علاوه‌بر تجارت، باعث مهاجرت بسیاری از افراد به ایران و بالعکس شد و به برقراری و تعاملات فرهنگی بین‌منطقه‌ای دامن زد. سفال یکی از مهم‌ترین و فراوان‌ترین داده‌های مادی در باستان‌شناسی است؛ از انواع مهم سفالینه‌های تولیدی در قرون میانۀ اسلامی، سفال زرین‌فام است. این‌گونه از سفال به علت تجملی‌بودن و به‌کارگیری نقوش فراوان در تزئیناتش غالباً موردتوجه مردم قرار دارد و از کالاهای مبادلاتی است؛ بنابراین، با مطالعات شمایل‌نگاری آن می‌توان به میزان تعاملات فرهنگی دو منطقه پی برد. این پژوهش که با روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اطلاعات موزه‌های جهان انجام شده است، در پی پاسخ به این پرسش است که چه تشابهاتی بین سفال‌های زرین‌فام مصر و ایران وجود دارد و چطور می‌توان تبادلات سیاسی - فرهنگی مصر و ایران را توجیه کرد؟ نتایج حاصل نشانگر آن است که بسیاری از نقوش سفالینه‌های زرین‌فام مصر و ایران مشابه هم هستند و بخشی نیز مشترک است که بر پایةۀ دو عامل انجام شده است: 1- تجارت 2- مهاجرت سفالگران به ایران. درواقع تولید سفال زرین‌فام در ابتدا به‌عنوان یک کالای فاخر، تحت‌تأثیر عوامل سیاسی و متکی به حاکمیت بوده است و به‌مرور مورداستفادۀ اقشار متوسط جامعه قرار گرفته و فراوانی نسبی بالایی دارد؛ بنابراین فراوانی این سفال در یک منطقه بیانگر قدرت تجاری و رونق اقتصادی یک حکومت است.

کلیدواژه‌ها

سفال
زرین‌فام
مصر
دورۀ اسلامی
سفالگری

عنوان مقاله English

An Investigation of the Similarities between Iranian and Egyptian Cultures Based on the Study of Lusterware Potteries in the Islamic Middle Ages

نویسندگان English

Mahla Najarian Tousi 1
Hassan Hashemi Zarjabad 2
1 M.A. in Archaeology, Islamic Era, Department of Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 Associate Professor of Archaeology, Islamic Era, Department of Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده English

With the spread of Islam in the Middle Ages and Iran’s strategic geographic position, interregional communications between Iran and other countries, including Egypt, expanded through trade routes, both overland and maritime. This expansion not only facilitated trade but also led to a significant migration of individuals between Iran and Egypt, fostering regional cultural interactions and exchanges. Pottery is one of the most important and abundant material artifacts in archaeology, and among the significant types of pottery produced in the Islamic Middle Ages is lustreware pottery. This type of pottery, due to its decorative nature and extensive use of intricate patterns in its decoration, has often captured the attention of people and served as a commodity for exchange. Therefore, by studying its iconography, one can discern the extent of cultural interactions between the two regions. This study, conducted through a descriptive-analytical approach using library sources and information from museums worldwide, aims to answer the following question: What similarities exist between Egyptian and Iranian lustreware pottery, and how can we justify the political and cultural exchanges between Egypt and Iran? The findings indicate that many of the patterns found on lustreware pottery in Egypt and Iran are similar, with some common elements resulting from two factors: 1) trade and 2) migration of potters to Iran. The production of lustreware pottery initially served as a luxury item influenced by political factors and tied to governments. Over time, it became accessible to the middle strata of society and enjoyed relative abundance. Therefore, the abundance of this pottery in a region reflects the commercial power and economic prosperity of the government.

کلیدواژه‌ها English

  • Clay
  • Lustreware
  • Egypt
  • Islamic Era
  • Pottery
اتینگهاوزن، ریچارد و گرابر، الگ. (1378). هنر و معماری اسلامی(1) 650-1250 (ترجمۀ یعقوب آژند). سمت.
آلن، جیمز ویلسون. (1383). سفالگری در خاورمیانه از آغاز تا دوران ایلخانی در موزۀ آشمولین آکسفورد (ترجمۀ مهناز شایسته‌فر). مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی. 
بارانی، محمدرضا و ملکی‌پور، پری. (1399). رقابت بازرگانی فارسیان در مسیر بازرگانی دریای خلیج فارس به دریای سرخ و شمال مصر در سدۀ چهارم پنجم قمری. مطالعات تاریخی جهان اسلام، 8(15)، 213-240. https://doi.org/10.22034/mte.2020.4903
بلر، شیلا. (1391). جست‌و‌جوی ابوزید کاشانی میان کتیبه‌ها (ترجمۀ صفورا فضل‌اللهی). پیام بهارستان، 2(17)، 388-413.
پوپ، آرتور اپهام و اکرمن، فیلیس. (1387).  سیری در هنر ایران: از دوران پیش از تاریخ تا امروز (ترجمۀ نجف دریابندری). علمی و فرهنگی.
پورتر، ونیتیا. (1381). کاشی‌های اسلامی (ترجمۀ مهناز شایسته‌فر). مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی.
توحیدی، فایق. (1379). فن و هنر سفالگری. سمت.
جوهری نیشابوری، محمد بن ابی البرکات. (1383). جواهرنامۀ نظامی (به‌کوشش ایرج افشار). میراث مکتوب.
خانپور، آرزو و انزایی، نعیمه. (1394)، مطالعۀ تطبیقی نقوش آبگینۀ دوران سلجوقی ایران با فاطمیان مصر در سده‌های 5 و 6 هجری قمری، مطالعات تطبیقی هنر، (9)، 105-121. http://mth.aui.ac.ir/article-1-178-fa.html
راوندی، مرتضی. (1357). تاریخ اجتماعی ایران (ج. 3). امیرکبیر.
رحیمی، افسون و متین، مهران. (1382). تکنولوژی سرامیک‌های ظریف. شرکت انتشار.
رحیمی، فرشته. (1382). ردیابی عنصری و روش ساخت سفال زرین‌فام. باستان شناسی و تاریخ، 18(1)، 36-41.
روحفر، زهره. (1388). پژوهش در ساخت لعاب زرین‌فام در ایران: با تأکید بر رسالۀ ابوالقاسم عبدالله کاشانی سده‌های 7-8 هجری قمری (رسالۀ دکتری منتشرنشدۀ باستان‌شناسی). دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.  https://parseh.modares.ac.ir/thesis/1174339
رئوف، سولماز. (1391). تحلیل باستان‌شناختی تکنیک ساخت سفال‌های زرین‌فام موجود در مجموعۀ مؤسسۀ موزه‌های بنیاد (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی). دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، ایران. https://parseh.modares.ac.ir/thesis/1175687
شایسته‌فر، مهناز. (1386). نقش‌مایه‌های تزیینی سفالینه‌های دورۀ ایلخانان موزۀ ایران باستان. هنرهای تجسمی، (27)، 22-29.
شروه، عربعلی و انوشفر، م. (1385). لعاب کاشی سفال. جاودان خرد.
طهوری، نیر. (1381). کاشی‌های زرین‌فام دورۀ ایلخانان مغول. کتاب ماه هنر، (45-46)، 72-81.
فریرمن، جی؛ آسارو، فرانک و میشل، هلن. (1398). منشأ ظروف زرین‌فام در دوران صدر اسلام (ترجمة افشین آریان‌پور). ایران ورجاوند، 2(2)، 85-100. https://iranvarjavand.ir/?p=750
فوزی، یحیی و رمضانی، ملیحه. (1388). طبقۀ متوسط جدید و تأثیرات آن در تحولات سیاسی بعد از انقلاب اسلامی ایران. مطالعات انقلاب اسلامی، 5(17)، 28-11. http://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1743-fa.html
فهروری، گزا. (1388). سفالگری جهان اسلام در موزة طارق رجب کویت (ترجمة مهناز شایسته‌فر). مؤسسۀ مطالعات هنر اسلامی.
کاشانی، ابوالقاسم عبدالله. (1386). عرایس الجواهر و نفایس الاطایب (به‌کوشش ایرج افشار). انجمن آثار ملی.
کریمی، فاطمه و کیانی، یوسف. (1364). هنر سفالگری دورۀ اسلامی ایران. مرکز باستان‌شناسی ایران، دانشکدۀ علوم توانبخشی.
گرابار، اولگ. (1379). شکل‌گیری هنر اسلامی (ترجمة مهرداد وحدتی دانشمند). پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
گروبه، ارنست جی. (1384). سفال اسلامی (ترجمۀ فرناز حائری و گردآوری ناصر خلیلی) (ج. 7). کارنگ.
گلیجانی مقدم، ندا. (1370). گنجینه‌های فاطمیان (ترجمة کتاب کنوز الفاطمیین از زکی محمدحسن) (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی‌ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی). دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران. 
متین، مهران. (1387). قدیمی‌ترین سند مکتوب فناوری نانو «کتاب عرایس الجواهر و نفایس الاطایب نیست». نخستین همایش فناوری‌های بومی ایران، انجمن فناوری‌های بومی ایران، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران. https://civilica.com/doc/54159
محمدزاده میانجی، مهناز و قصاعی، حسین. (1390). بررسی عوامل مؤثر بر ساخت زرین‌فام با تکیه‌بر دما و ضخامت لایۀ مینایی. علوم و فناوری رنگ، 5(1)، 35-42. https://jcst.icrc.ac.ir/article_75997.html
محمدزاده میانجی، مهناز. (1392). بررسی سیر تاریخی سفال زرین‌فام در جهان. سروش و دانشگاه الزهرا.
ناصرخسرو. (1387). سفرنامۀ ناصرخسرو قبادیانی مروزی (به‌کوشش محمد دبیر سیاقی). زوار.
نصری، اسماعیل و صالحی کاخکی، احمد. (1399). بازشناسی (زمان و مکان تولید) تنگ زرین‌فام منسوب به کاشان کاخ اختصاصی نیاوران براساس نظریۀ سبک‌شناسی سفال زرین‌فام الیور واتسون. کاشان‌شناسی. 13(2)، 31-44. https://doi.org/10.22052/kashan.2021.240712.0
نیکخواه، هانیه؛ خزایی، محمد؛ حاتم، غلامعلی و نیستانی، جواد. (1390). بازتاب شکل‌گیری یک پدیدۀ اجتماعی بر سفال‌های زرین‌فام دورۀ سلجوقیان پیدایش طبقۀ متوسط و مردمی‌شدن هنر. مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهشنامۀ انجمن ایرانی تاریخ)، 3(9)، 125-107. http://chistorys.ir/article-1-322-fa.html
واتسون، الیور. (1382). سفال زرین‌فام ایرانی ( ترجمۀ شکوه ذاکری). سروش.
ویلسون، اوا. (1377). طرح‌های اسلامی (ترجمۀ محمدرضا ریاضی). سمت.
الهی، امیر نیما و سامانیان، صمد. (1400). علل شکوفایی هنر چندفرهنگی در نقاشی‌های دیواری دوران فاطمی. پژوهش‌های علوم تاریخی، 13(2)، 49-68. https://doi.org/10.22059/jhss.2021.84072
Bahrami, M. (1988). Gurgan Faiences. Mazda.
Caiger-Smith, A. (1985). Lustre Pottery: Technique, tradition and innovation in lslam and the Western World. Faber and Faber.
Fehervari, G. (2000). Ceramic of the islamic world in the tareq rajab museum. I. B. Tauris.
Mason, R. & Tite, M.S. (2007). The Beginnings of Islamic Stone Paste Technology. Archaeometry, 1(36), 77-91. http://doi.org/10.1111/j.1475-4754.1994.tb01066.x
Pradell, T., Molera. J., Smith, A.D. & Tite, M.S. (2008). Early Islamic lustre from Egypt, Syria and Iran (10th to 13th century AD). Juornal of Archaeological Science, 9(35), 2649-2662. https://doi.org/10.1016/j.jas.2008.05.011

صفحۀ اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما