هنر و تمدن شرق

نقش خیابان در تکوین هویت ‌جمعی شهر اصیل اسلامی(تأملی بر شکل‌گیری مدینه و کوفۀ صدر اسلام)

https://doi.org/10.22034/jaco.2025.557448.1503
دوره 13، شماره 50
زمستان 1404
صفحه 44-51
هنر و تمدن شرق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

محمد آتشین‌بار

گروه مهندسی علوم باغبانی و فضای سبز، دانشکدۀ کشاورزی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، ایران

چکیده
مفهوم خیابان در پژوهش‌های حول شهر اسلامی، همواره به‌عنوان عنصر مکمل سایر مؤلفه‌ها مطرح شده، درحالی‌که مؤلفه‌ای تشخص‌بخش به منظر شهر اسلامی است و شبکه‌ای فعال از جریان زندگی جمعی، مناسک اقتصادی و تعاملات اجتماعی را سامان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تحلیل مفهومی و تاریخی- کالبدی، جایگاه خیابان را در سازمان شهر مدینۀ بدو هجرت و کوفۀ اولیه، بازخوانی کرده و نشان می‌دهد خیابان، هم‌تراز با مسجد، نقش تعیین‌کننده در تکوین هویت جمعی و نظم اجتماعی ایفا می‌کند و حاکی از آن است که خیابان‌ در شهر اصیل اسلامی، ضمن ایجاد امکان دسترسی، بستری برای تعامل اجتماعی، فعالیت اقتصادی و مناسک مذهبی فراهم می‌آورد. سنت‌های فقهی و اجتماعی نیز بر مشروعیت و اهمیت خیابان ازجمله حفظ پاکیزگی، روشنایی مسیرها و حمایت از جریان آزاد مردم در فضاهای عمومی تأکید دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که خیابان، به‌عنوان عنصر سازمان‌دهندۀ مستقل، شبکه‌ای زنده و منسجم ایجاد می‌کند که تحقق مفهوم «امت» را از امری انتزاعی به امر بالفعل «اجتماع» ممکن می‌سازد. این شبکه با پیوند محله‌، بازار و هسته‌های اعتقادی، جریان زندگی شهری را هدایت و مدیریت می‌کند و تعاملات انسانی، فرهنگی و اقتصادی را در قالب یک ساختار یکپارچه به نمایش می‌گذارد که تحلیل آن، فهم تازه‌ای از پویایی شهر اسلامی و روابط میان فضا، فرهنگ و اجتماع ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

خیابان
شهر اصیل اسلامی
اجتماع
امت
مدینه
کوفه

عنوان مقاله English

The Role of the Street in Generating the Collective Identity of the Authentic Islamic City (A Reflection on the Formation of Medina and Kufa in Early Islam)

نویسنده English

Mohammad Atashinbar
Department of Horticultural Science and Landscape Architecture, Faculty of Agriculture, College of Agriculture and Natural Resources, University of Tehran, Iran
چکیده English

Studies concerning the Islamic City typically represent the concept of the street as a secondary component alongside other urban elements. Yet it is, in fact, a defining feature of the Islamic urban landscape, structuring an active network of collective life, economic practices, and social interactions. Through a conceptual and historical–morphological analysis, this article reexamines the position of the street within the urban organization of Medina at the time of the Hijra and early Kufa. It demonstrates that the street, on par with the mosque, plays a decisive role in articulating collective identity and shaping social order. The research shows that in the authentic Islamic city, the street not only enables accessibility but also provides a setting for social interactions, economic activities, and religious practices. Juridical and social traditions further reinforce the legitimacy and importance of the street, emphasizing cleanliness, illumination of pathways, and support for the free interactions of people in public spaces. The findings indicate that the street, as an autonomous organizing element, forms a living and coherent network that transforms the notion of the ummah1 from an abstract concept into the actualized reality of a community. By linking neighborhoods, markets, and religious nuclei, this network guides and regulates urban life, displaying human, cultural, and economic interactions within an integrated structure whose analysis offers a renewed understanding of the dynamism of the Islamic City and the relations among space, culture, and society. 

کلیدواژه‌ها English

  • Street
  • Authentic Islamic City
  • Community
  • Medina
  • Kufa
ابن سلام، ابی عبید القاسم. (1353). الاموال. قاهره.
بحرینی، سیدحسین؛ پورمحمدی، مرضیه و داودپور، زهره. (۱۳۹۸). شهر اسلامی: تخیل یا واقعیت؟ به عنوان فرم. دانش شهرسازی، ۳(۷)، ۴۷-۳۳. https://doi.org/10.22124/upk.2019.13124.1184 
بمانیان، محمدرضا. (۱۳۹۳). معنا و مفهوم‌شناسی شهر ایرانی اسلامی؛ مبانی نظری و مصداق‌‌ها. شهر پایدار، ۱(۱)، ۸۸-۶۹. https://civilica.com/doc/349484/ 
جوانشیر، کریم. (1379). احادیث موضوعی نهج‌الفصاحه (ویرایش یعقوب دادافکن). سالار.
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۹۳). خراب‌کردن مسجد در احکام مساجد. رسالۀ آموزشی. https://farsi.khamenei.ir 
سجادزاده، حسن و پیربابایی، محمدتقی. (۱۳۹۱). مفاهیم فضای شهری در شهر ایرانی- اسلامی. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ۳(۱۰)، ۳۴-۲۵. https://sid.ir/paper/480020/fa 
طبری، جعفر محمدبن جریر. (1346). تاریخ طبری: الاُمم و المُلوک. روائع التراث العربی.
عثمان، محمد عبدالستار. (۱۳۷۶). المدینة الإسلامیه (ترجمۀ علی چراغی). امیرکبیر. (اثر اصلی منتشرۀ 1366)
عثمان، محمد عبدالستار. (۱۹۸۳). وثیقة وقف جمال‌الدین یوسف الأستادار. دار المعارف.
فیروزآبادی، ابوطاهر مجدالدین محمد. (1289). القاموس المحیط. انتشارات بولاق.
قزوینی، زکریا. (۱۳۶۶). آثارالبلاد و اخبارالعباد (ترجمۀ عبدالرحمن شرفکندی). مؤسسۀ علمی اندیشۀ جوان. (اثر اصلی منتشرۀ 1226)
نقی‌زاده، محمد. (۱۳۸۹). تأملی در چیستی شهر اسلامی. مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، (۱)، ۱۴-۱.
Abu-Lughod, J. L. (1987). The Islamic city–Historic myth, Islamic essence, and contemporary relevance. International Journal of Middle East Studies, 19(2), 155-176. https://doi.org/10.1017/S0020743800031822 
Attilio, P. (2007). After amnesia: Learning from the Islamic mediterranean urban fabric. ICAR.
Al‑Malik, A. (2012). Les hammams en Arabie centrale. Aperçu historique VIIe–début XXe siècle. Chroniques Yéménites, (17). https://doi.org/10.4000/cy.1801
Atashinbar, M., & Motedayen, H. (2018). Fading out the sematic dimension of street in Iran (from the ancient times to today). Bagh-e Nazar, 15(67), 71-80. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.80615 
Bammate, N. (2014). Cites D’Islam (M. H. Halimi & M. Eslambolchi, trans.). Vezarat-e Farhang va Ershad-e Eslami. (Original work published 1989)
Benet, F. (1963). The ideology of Islamic urbanization. International Journal of Comparative Sociology, 4(2), 211-226. https://doi.org/10.1163/9789004510012_011 
Cahen, C. (1955). L’histoire économique et sociale de l’Orient musulman médiéval. Studia Islamica, 93-115. https://doi.org/10.2307/1595104 
Cahen, C. (1997). L’Islam, des origines au début de l’Empire ottoman. Hachette. 
Djaït, H. (1988). Al-Kūfa, naissance de la ville islamique. Annee. 
Hourani, A. H., & Stern, S. M. (1970). The Islamic City. Oxford and University of Pennsylvania Press. 
Lombard, M. (2003). The Golden Age of Islam. Markus Wiener Publishers.
Mansouri, S. (2007). The spatial organization of Iranian city in two periods: before and after Islam based on the evidences of Kerman city evolution. Bagh-e Nazar, 4(7), 50-60. 
Muʾnis, H. (1987). Aṭlas tārīkh al-Islām. Al-Zahraa.
Noghrekar, A, & Raeisi, M. M. (2012). Realization of Islamic identity in architectural works. Journal of Studies on Iranian Islamic City, (7), 5-12. https://sid.ir/paper/177363/en
Pourmohammadi, M., Habibi, S. M., Bahrainy, S., & Davoudpour, Z. (2022). Rejecting the theory of Islamic city as a Form. Bagh-e Nazar, 19(107), 99-110. https://doi.org/10.22034/bagh.2021.256752.4710  
Planhol, X. D. (1968). Les Fondements géographiques de l’histoire de l’Islam. Flammarion.
Sajadzadeh, H. (2014). A realistic view towards the meaning of urban space in the Islamic city. Journal of Studies on Iranian Islamic City, (14), 23-32. https://sid.ir/paper/177392/en 
Sefrioui, A. (1978). Fès: miroir de l’histoire, Actes du séminaire expérimental d’animation culturelle. Unesco, 101-108.

صفحۀ اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما