پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر هنر و تمدن شرق 2345-6612 14 52 2026 06 22 Typology of Javāb-e Āvāz in Iranian Classical Music Through a Formalist Reading Based on Defamiliarization(Case Study: Instances of Javāb-e Āvāz in the Album Nawā: Morakkab-Khāni) گونه‌شناسی جواب آواز در موسیقی کلاسیک ایرانی با خوانشی فرمالیستی مبتنی‌بر آشنایی‌زدایی(مطالعۀ ‌موردی: جواب آوازهای آلبوم نوا مرکب‌خوانی) 46 53 242611 10.22034/jaco.2026.547682.1496 FA حسین خوش‌چهره زیبا گروه موسیقی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0009-0000-1635-9999 سیمین آذری‌پور گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران 0009-0004-2264-1121 Journal Article 2025 09 17 The present study aims to propose a framework for the classification, nomenclature, and analysis of various types of Javāb-e Āvāz, as one of the two fundamental components of the säz-o-āvāz form in Iranian classical music. Since no systematic research has yet been conducted to formulate a methodical approach in this field, the authors, recognizing the necessity of addressing this subject, employed thematic analysis to conduct a detailed examination of the different layers of säz-o-āvāz, particularly the Javāb-e Āvāz, and to identify the relationships emerging within both theoretical and practical domains. In this regard, the theoretical framework of the research was founded on the concept of defamiliarization; accordingly, various types of Javāb-e Āvāz were examined as devices aimed at disrupting auditory expectations and foregrounding the musical language. The säz-o-āvāz pieces in the album Nawā: Morakkab-Khāni, a comprehensive and precise model for the typology of Javāb-e Āvāzs, were selected as the case study, as they fulfill the requirements of this research in line with its scientific and practical objectives. Situated within the constructivist-interpretivist paradigm, this study adopted a formalist approach, falling under the category of analytical case study research. Data collection was based on library documents, and sampling was conducted using criterion-based sampling. As a result, the classification derived from this analysis, as proposed by the authors, was as follows: 1- defamiliarization in Javāb-e Āvāz dependent on the modal factor: Mod-Pardāz and Mod-Gardān; 2- defamiliarization in Javāb-e Āvāz dependent on the factor of musical meters: Mowzun and Nime-mowzun; 3- defamiliarization in Javāb-e Āvāz based on formal literary patterns: Vāj-ārā, Mostazādi, and Talmiḥi-Tażmini; and 4- defamiliarization in Javāb-e Āvāz based on distancing from the vocal line: Doragāh/Chandragāh. The proposed classifications in this study can contribute to a more precise understanding of the performative structures in säz-o-āvāz accompaniments in Iranian classical music and pave the way for future research in this field. این پژوهش باهدف ارائة طرحی در راستای طبقه‌بندی، نام‌گذاری و تحلیل انواع جواب آواز، به‌عنوان یکی از دو رکن اصلی قالب سازوآواز در موسیقی کلاسیک ایرانی صورت‌گرفته‌ است. ازآنجا‌که تاکنون پژوهش منسجمی به‌منظور تدوین روشی نظام‌مند در این زمینه انجام نشده، این پژوهش با درنظرداشتن ضرورت پرداختن به این موضوع، با روش تحلیل تماتیک به بررسی دقیق لایه‌های مختلف سازوآواز و به‌طور خاص جواب آواز و تشخیص روابط پیش‌آمده در حوزه‌های نظری و عملی پرداخته‌ است. در این راستا، چهارچوب نظری پژوهش بر پایة مفهوم آشنایی‌زدایی بنا شده است؛ بدین معنا که انواع جواب آواز به‌منظور شگردهایی برای برهم‌زدن انتظار شنیداری و برجسته‌سازی زبان موسیقی بررسی شده‌اند. سازوآوازهای آلبوم «نوا مرکب‌خوانی» نمونه‌ای جامع و دقیق را از قالب‌های گونه‌شناسی جواب آواز ارائه می‌دهند؛ ازاین‌رو به‌عنوان مورد مطالعاتی در نظر گرفته شده‌اند چراکه ضرورت‌های این پژوهش را در راستای اهداف علمی و عملی آن پوشش می‌دهند. این پژوهش در ذیل پارادایم برساختی- تفسیری و با رویکرد فرمالیستی سامان‌یافته و در زمرة پژوهش‌های تحلیلی- مطالعة ‌موردی قرار می‌گیرد. همچنین گردآوری داده‌ها براساس اسناد کتابخانه‌ای و نمونه‌گیری به شیوة معیارمحور انجام شده است. در نتیجه طبقه‌بندی حاصل از این تحلیل به این صورت است: 1) آشنایی‌زدایی در جواب آواز وابسته به عامل مُدال: مُدپرداز و مُدگردان، 2) آشنایی‌زدایی در جواب آواز وابسته به عامل اوزان موسیقایی: موزون و نیمه‌موزون، 3) آشنایی‌زدایی در جواب آواز مبتنی‌بر الگوهای فرمال ادبی: واج‌آرا، مستزادی و تلمیحی- تضمینی، 4) آشنایی‌زدایی در جواب آواز مبتنی‌بر دورشدن نسبت به آواز: دورگه یا چندرگه. طبقه‌بندی‌های پیشنهادی این پژوهش می‌تواند به فهم دقیق‌تر از ساختارهای اجرایی در همراهی‌های سازوآواز موسیقی کلاسیک ایرانی کمک کند و راهگشای پژوهش‌های آتی در این حوزه باشد. http://www.jaco-sj.com/article_242611_0cf18a3afcaf80697370dd3f156bf4d7.pdf