پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر هنر و تمدن شرق 2345-6612 14 52 2026 06 22 The Mediating Role of the Ottoman Empire in Transferring Western Artistic Modernity to Qajar Iran: A Comparative Study of Artistic Transformations in the Eighteenth and Nineteenth Centuries نقش واسطه‌ای امپراتوری عثمانی در انتقال مدرنیتۀ هنری غرب به ایران قاجاری: بررسی تطبیقی تحولات هنری دو کشور در قرن‌های هجدهم و نوزدهم 6 13 240983 10.22034/jaco.2026.563816.1505 FA نشاط فرخی گروه هنر، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران 0000-0002-9084-5271 فرشته رحمانی گروه هنر، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران 0009-0005-0747-4860 Journal Article 2025 12 03 The emergence of visual modernity in Qajar Iran has often been explained in historical and art-historical scholarship as the result of a direct encounter between Iran and European aesthetic concepts. However, a comparative examination of the routes through which these concepts travelled reveals that the decisive mediating role of the Ottoman Empire, acting as an active cultural filter and an initial locus of localization, has largely been overlooked. The central problem addressed in this study concerns the actual trajectory through which visual modernity took shape in Iran and the factors that enabled the formation of a distinctive, multilayered version of modernity during the Qajar period. Accordingly, the study assumes that visual modernity in Iran was not the outcome of direct transmission from Europe but the result of a circulation of visual concepts from Europe to the Ottoman Empire and subsequently to Iran, during which the Ottomans functioned as agents of adaptation, refinement, and cultural alignment with the Islamic world. This research aims to reconstruct this multi-stage trajectory and to explain how modern visual concepts were reinterpreted within the Shiʿi tradition, courtly structures, and Iranian aesthetic sensibilities. Employing a descriptive-analytical method based on documentary study, comparative visual analysis, and the examination of cultural transfer networks, the findings indicate that European artistic concepts were first tested and adapted in Ottoman artistic institutions before being transferred to Iran in a culturally modified form. Iran, in turn, re-localized these adapted concepts by integrating them with its own traditional, religious, and aesthetic frameworks, thereby producing the hybrid visual styles characteristic of Qajar art. Ultimately, the study concludes that Qajar visual modernity was neither a mere imitation of the West nor a rupture with tradition, but the outcome of a multilayered process of conceptual circulation and creative localization within an inter-civilizational sphere linking Europe, the Ottoman Empire, and Iran. تحول مدرنیتۀ بصری در ایران قاجاری در بیشتر منابع تاریخی و هنری به‌ گونه‌ای تبیین شده است که گویی این تحول نتیجۀ مواجهۀ مستقیم ایران با هنر و مفاهیم زیبایی‌شناختی اروپا بوده است اما بررسی تطبیقی مسیر انتقال این مفاهیم نشان می‌دهد نقش امپراتوری عثمانی، به‌عنوان واسطه‌ای فعال و بومی‌ساز اولیه، در این فرایند نادیده گرفته شده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که مسیر واقعی پیدایش مدرنیتۀ بصری در ایران چگونه شکل گرفته و چه عواملی موجب شده که نسخه‌ای متمایز و چندلایه از این مدرنیته در دورۀ قاجار پدید آید. براین‌اساس، فرضیۀ پژوهش بر این ایده استوار است که مدرنیتۀ بصری در ایران نه محصول انتقال مستقیم از اروپا، بلکه نتیجۀ گردش مفاهیم از اروپا به عثمانی و سپس به ایران بوده است؛ مسیری که در آن عثمانی نقش پالایش‌گر، تعدیل‌کننده و سازگارکنندۀ مفاهیم مدرن با جهان فرهنگی اسلام را ایفا کرده است. هدف پژوهش، بازسازی این مسیر چندمرحله‌ای و تبیین چگونگی بازآفرینی مفاهیم بصری مدرن در بستر سنت شیعی، ساختار درباری و زیبایی‌شناسی ایرانی است. این مطالعه با روش توصیفی- تحلیلی و مبتنی‌بر تحلیل اسنادی، مطالعۀ تطبیقی آثار بصری و بررسی شبکه‌های انتقال فرهنگی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ورود مفاهیم هنری اروپایی ابتدا در مدارس و نهادهای هنری عثمانی آزموده شد و پس‌از تبدیل‌‌شدن به نسخه‌ای سازگارشده، به ایران منتقل شد. ایران نیز این نسخه را در مرحله‌ای تازه از بومی‌سازی با عناصر سنتی، مذهبی و هویتی خویش ترکیب کرد و بدین‌ترتیب سبک‌های ترکیبی قاجاری را شکل داد. نتیجۀ کلی پژوهش آن است که مدرنیتۀ بصری قاجاری نه تقلید صرف از غرب بود و نه گسست از سنت، بلکه محصول فرایند چندلایۀ گردش مفاهیم بصری و بومی‌سازی خلاقانه در یک فضای میان‌فرهنگی میان اروپا، عثمانی و ایران است. http://www.jaco-sj.com/article_240983_298803c7703770d3ecc4d24d019e5abf.pdf