پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر هنر و تمدن شرق 2345-6612 مقالات آماده انتشار 2026 02 01 The ‘Autopoietic Feedback Loop’: Rethinking Performer–Spectator Interaction from Bharata and Zeami to Erika Fischer-Lichte چرخۀ بازخورد خودمولّد؛ بررسی تعامل اجرا و مخاطب، از بهاراتا و زآمی تا فیشر لیشته 239435 10.22034/jaco.2026.559054.1504 FA مرتضی غفاری ثانی دانشکده هنرهای نمایشی و موسیقی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران 0000-0002-7879-6606 مجید سرسنگی گروه هنرهای نمایشی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-8746-661X بهروز محمودی بختیاری گروه هنرهای نمایشی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0002-5671-4040 Journal Article 2025 11 13 Audience studies in theatre, despite their expansion in recent decades, remain one of the most challenging areas of theatre theory. While contemporary theorists—from Susan Bennett to Erika Fischer-Lichte—have sought to redefine the role of the spectator within the performance event, classical Eastern approaches to spectatorship have received comparatively little attention in cross-cultural and comparative research.<br>The aim of this article is to examine the concept of the autopoietic feedback loop in Erika Fischer-Lichte’s aesthetics of performance and to compare it with models of audience interaction articulated in key theoretical texts of classical Eastern theatre, namely the Nāṭyaśāstra attributed to Bharata and Zeami Motokiyo’s treatises (including Fūshikaden and Kakyo). The central question of the article is: in what ways do Bharata’s and Zeami’s approaches to performer–spectator interaction converge with or diverge from Fischer-Lichte’s notion of the autopoietic feedback loop?<br>This qualitative study employs a descriptive–analytical method and focuses on three fundamental components of the autopoietic feedback loop—role reversal, community-building, and contact—examining them in relation to audience-centred approaches in Sanskrit theatre and Japanese Noh. The findings indicate profound affinities between these theatrical systems in their emphasis on a “live, community-generating relation” among bodies present in performance. At the same time, significant cultural differences emerge: whereas Eastern traditions foreground inner transformation and the spiritual dimension of performance, Fischer-Lichte’s Western perspective highlights the transient, unpredictable and processual nature of performer–spectator interaction. Ultimately, by bringing together perspectives from distinct historical periods and cultural contexts, this comparison enables a convergent dialogue between East and West and opens up a new horizon for rethinking performer–spectator relations within a global theatre landscape. مطالعۀ مخاطب در تئاتر، با وجود گسترش آن در دهه‌های اخیر، همچنان از چالش‌برانگیزترین حوزه‌های نظریه‌پردازی در تئاتر است. در حالی‌که نظریه‌پردازان معاصر، از سوزان بنت تا اریکا فیشر‌ لیشته، به بازتعریف جایگاه مخاطب در فرآیند اجرا پرداخته‌اند، رویکردهای کلاسیک شرقی در این زمینه کمتر مورد توجه پژوهش‌های تطبیقی قرار گرفته‌اند. هدف از پژوهش حاضر، واکاوی مفهوم «چرخه بازخورد خودمولّد» در زیبایی‌شناسی اجرای اریکا فیشر‌ ‌لیشته و مقایسۀ آن با الگوهای ارتباطی مخاطب در آثار مهم تئوریک تئاتر کلاسیک شرق، یعنی ناتیاشاسترا (منسوب به بهاراتا) و رسالات زآمی موتوکیو (از جمله فوشیکادن و کاکیو) است. پرسش اصلی مقالۀ حاضر این است که رویکردهای ارتباطی بهاراتا و زآمی چه وجوه اشتراک و افتراقی با ایدۀ «چرخۀ بازخورد خودمولّد» فیشر لیشته دارند. این پژوهش، کیفی و مبتنی بر روش توصیفی ـ تحلیلی است؛ و سه مؤلفۀ بنیادین چرخۀ بازخورد خودمولّد (یعنی واژگونی نقش، جامعه‌سازی و تماس) را در مقایسه با رویکردهای مخاطب‌محور تئاتر سانسکریت هند و تئاتر «نو» ژاپن بررسی می‌کند. نتایج حاصل از این پژوهش، بیانگر اشتراکات عمیق این نظام‌های تئاتری در تأکید بر «ارتباط زنده و جامعه‌ساز» میان بدن‌های حاضر در اجراست. با این‌حال، تفاوت‌های فرهنگی قابل‌توجهی میان این نظام‌ها نیز مشاهده می‌شود: در حالی‌که سنت‌های شرقی بر دگرگونی درونی و تجربۀ روحانی اجرا تأکید دارند، نگرش غربی فیشر‌ ‌لیشته بر ماهیت گذرا، پیش‌بینی‌ناپذیر و فرایندیِ تعامل اجرایی تمرکز می‌کند. در نهایت، این مقایسه با کنار هم قرار دادن نظام‌های متفاوت تئاتری، امکان گفت‌وگویی هم‌گرایانه میان شرق و غرب را فراهم می‌کند و افقی نو برای بازفهمی تعامل اجرا و مخاطب در گسترۀ جهانی تئاتر می‌گشاید.