پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر هنر و تمدن شرق 2345-6612 14 52 2026 06 22 The Autopoietic Feedback Loop,Rethinking Performer–Audience Interaction in Theatre, from Bharata and Zeami to Erika Fischer-Lichte «چرخۀ بازخورد خودمولّد»؛بررسی تعامل بازیگر و مخاطب در تئاتر، از بهاراتا و زآمی تا فیشر- لیشته 14 23 239435 10.22034/jaco.2026.559054.1504 FA مرتضی غفاری گروه هنرهای نمایشی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-7879-6606 مجید سرسنگی گروه هنرهای نمایشی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0001-8746-661X بهروز محمودی بختیاری گروه هنرهای نمایشی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-5671-4040 Journal Article 2025 11 13 Audience studies remain one of the most challenging fields within theatrical theory. Despite the expansion of this field in recent decades and the sustained efforts of contemporary theorists to redefine the role of the audience in the performance process, a significant portion of classical Eastern approaches has received comparatively limited attention in cross-cultural and comparative scholarship. The present study aims to examine the concept of the autopoietic feedback loop in Erika Fischer-Lichte’s aesthetics of performance and to compare it with audience-oriented communicative models articulated in major theoretical texts of classical Eastern theatre—namely the Nāṭyaśāstra (attributed to Bharata Muni) and the treatises of Zeami Motokiyo, including Fūshikaden and Kakyo. The central question of this article is to identify the points of convergence and divergence between the communicative approaches proposed by Bharata and Zeami, and Fischer-Lichte’s concept of the autopoietic feedback loop. This qualitative study adopts a descriptive–analytical methodology and examines the three fundamental components of the autopoietic feedback loop—reversal of roles, community formation, and touch—in relation to audience-centered approaches in Indian Sanskrit theatre and Japanese Nō theatre. The findings reveal deep affinities among these theatrical systems, particularly in their shared emphasis on live, community-forming interaction between performers and spectators. At the same time, notable cultural differences emerge: while Eastern traditions foreground inner transformation and the spiritual dimension of performance, Fischer-Lichte’s framework focuses on the ephemeral, unpredictable, and processual nature of performative interaction.By bringing these distinct theatrical systems into dialogue, the study facilitates a convergent exchange between Eastern and Western traditions and opens a new horizon for rethinking performer–audience interaction within a global context of theatre studies. مطالعات مخاطب یکی از چالش‌برانگیزترین حوزه‌های نظریه‌پردازی در تئاتر است. با وجود گسترش این مطالعات در دهه‌های اخیر و اهتمام نظریه‌پردازان معاصر به بازتعریف جایگاه مخاطب در فرآیند اجرا، بخش مهمی از رویکردهای کلاسیک شرقی در این زمینه کمتر مورد توجه پژوهش‌های تطبیقی قرار گرفته‌اند. هدف از پژوهش حاضر، واکاوی مفهوم «چرخۀ بازخورد خودمولّد» در زیبایی‌شناسی اجرای اریکا فیشر-‌ ‌لیشته و مقایسۀ آن با الگوهای ارتباطی در آثار مهم تئوریک تئاتر کلاسیک شرق، یعنی کتاب ناتیاشاسترا (منسوب به بهاراتا) و رسالات زآمی موتوکیو (از جمله فوشیکادن و کاکیو) است. پرسش اصلی مقالۀ حاضر این است که رویکردهای ارتباطی بهاراتا و زآمی چه وجوه اشتراک و افتراقی با ایدۀ «چرخۀ بازخورد خودمولّد» دارند. این پژوهش، کیفی و مبتنی بر روش توصیفی ـ تحلیلی است؛ و سه مؤلفۀ بنیادین چرخۀ بازخورد خودمولّد (واژگونی نقش، جامعه‌سازی و تماس) را در مقایسه با رویکردهای مخاطب‌محور تئاتر سانسکریت هند و تئاتر نو ژاپن بررسی می‌کند. نتایج حاصل از این پژوهش، بیانگر اشتراکات عمیق این نظام‌های تئاتری در تأکید بر «ارتباط زنده و جامعه‌ساز» میان بازیگران و مخاطبان است. با این‌حال، تفاوت‌های فرهنگی قابل‌توجهی نیز میان این نظام‌ها مشاهده می‌شود. در حالی که سنت‌های شرقی بر دگرگونی درونی و تجربۀ روحانی اجرا تأکید دارند، نگرش فیشر-‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌لیشته بر ماهیت گذرا، پیش‌بینی‌ناپذیر و فرایندیِ تعامل اجرایی تمرکز دارد. در نهایت، این پژوهش با کنار هم قرار دادن نظام‌های متفاوت تئاتری در شرق و غرب، امکان گفت‌وگویی هم‌گرایانه را میان آنها فراهم می‌کند و این خود به بازاندیشی پیرامون تعامل اجرا و مخاطب در گسترۀ جهانی تئاتر خواهد انجامید. http://www.jaco-sj.com/article_239435_f2452ae4398239833bc4ec99d564919f.pdf