پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر هنر و تمدن شرق 2345-6612 14 51 2026 03 21 An Analysis of the Architecture of the Neolithic and Chalcolithic Periods in Kermanshah (A Case Study of Ganj Dareh and Godin Tepe) واکاوی معماری دوران نوسنگی و مس و سنگ در کرمانشاه(مطالعۀ موردی گنج‌دره و گودین‌تپه) 42 63 238418 10.22034/jaco.2026.524244.1477 FA سیده سعیده مهدویان گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای ‌زیبا، دانشگاه تهران، ایران الهام اندرودی گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای ‌زیبا، دانشگاه تهران، ایران پگاه صامعی یزدی گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای ‌زیبا، دانشگاه تهران، ایران محمدحسن طالبیان گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای ‌زیبا، دانشگاه تهران، ایران Journal Article 2025 05 24 The Kermanshah region in the Central Zagros, with prominent archaeological sites like Ganj Dareh and Godin Tepe, is considered one of the main centers for the formation of culture and architecture in the prehistoric period of Iran. Despite numerous excavations, the focus of most previous research has been primarily on ceramics and tools, while the physical and spatial analyses of the architecture have received less attention. This shortcoming has prevented a proper understanding of the connection between construction patterns and the social and ritualistic structures of the early communities in this region. This research focuses on Ganj Dareh (Layer D, Late Neolithic PPNB) and Godin Tepe (Period VI, Early Chalcolithic) to identify and compare the architectural patterns, spatial organization, and ritualistic elements in these two sites. The main research questions are: 1) What role did the architectural innovations of Ganj Dareh play in the formation of the physical structures of contemporaneous sites such as Tepe Zagheh, Sang-e Chakhmaq, and Sheikhi Abad? 2) What are the similarities and differences between the architectural pattern of Godin Tepe and other prominent sites of the Chalcolithic period, including Susa III and Tall-e Malyan? The current research is based on pure architectural analysis and spatial organization analysis. The data includes excavation reports, plans, maps, and published visual documents from the studied sites. The research process was conducted in three steps: 1) Collection and documentation of architectural data. 2) Structural, spatial, and physical element analysis. 3) Comparative analysis at the regional scale. In this interpretive approach, each architectural element is examined not as an isolated object, but as a reflection of the spatial and cultural order of the prehistoric society. The findings indicate that Ganj Dareh, with its dense structure, square plans, and contiguous organization, reflects the initial experiences of sedentary settlement and the close intertwining of life and ritual. In contrast, Godin Tepe, with its rectangular spaces, symmetrical doorways, and central depressions, is indicative of a more advanced stage of architectural organization during the Chalcolithic period. These similarities and differences suggest the existence of networks for cultural exchange and the transfer of architectural patterns across the Iranian Plateau, and they solidify Kermanshah’s position as one of the centers of architectural innovation in the Central Zagros during prehistory. منطقۀ کرمانشاه در زاگرس مرکزی، با محوطه‌های باستانی شاخصی چون گنج‌دره و گودین‌تپه، از کانون‌های اصلی شکل‌گیری فرهنگ و معماری در دوران پیش از تاریخ ایران به‌شمار می‌رود. با وجود کاوش‌های متعدد، تمرکز بیشتر پژوهش‌های پیشین بر سفالینه‌ها و ابزارها بوده و به تحلیل‌های کالبدی و فضاییِ معماری کمتر توجه شده است. این کاستی موجب‌شده پیوند میان الگوهای ساخت‌وساز و ساختارهای اجتماعی و آیینی جوامع نخستین در این منطقه به‌درستی شناخته نشود. این پژوهش با تمرکز بر گنج‌دره (لایۀ D، نوسنگی جدید PPNB) و گودین‌تپه (دورۀ VI، مس‌سنگی آغازین)، در پی شناسایی و مقایسۀ الگوهای معماری، سازمان فضایی و عناصر آیینی در این دو محوطه است. پرسش‌های اصلی تحقیق عبارت‌اند از: 1) نوآوری‌های معماری گنج‌دره چه نقشی در شکل‌گیری ساختارهای کالبدی محوطه‌های هم‌عصر چون تپه‌زاغه، سنگ‌چخماق و شیخی‌آباد داشته است؟ 2) وجوه اشتراک و افتراق الگوی معماری گودین‌تپه با دیگر محوطه‌های شاخص دورۀ مس‌وسنگ، از جمله شوش III و تل ملیان، چیست؟ پژوهش حاضر برمبنای تحلیل معماری محض و تحلیل سازمان فضایی انجام شده است. داده‌ها شامل گزارش‌های کاوش، پلان‌ها، نقشه‌ها و اسناد تصویریِ منتشرشده از محوطه‌های مطالعه‌شده است. فرایند تحقیق در سه گام انجام گرفته است: ۱) گردآوری و مستندسازی داده‌های معماری، ۲) تحلیل ساختاری، فضایی و عناصر کالبدی، ۳) مقایسۀ تطبیقی در مقیاس منطقه‌ای. در این رویکرد تفسیری، هر عنصر معماری، نه به‌عنوان شیء منفرد، بلکه به‌منزلۀ بازتابی از نظم فضایی و فرهنگی جامعۀ پیش از تاریخ بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد گنج‌دره با ساختاری فشرده، پلان‌های چهارگوش و سازمان‌دهی چسبیده، بازتاب نخستین تجربه‌های سکونت یک‌جانشین و پیوند تنگاتنگ زیست و آیین است؛ در مقابل، گودین‌تپه با فضاهای مستطیل‌شکل، درگاه‌های قرینه و فرورفتگی‌های مرکزی، نشانگر مرحله‌ای پیشرفته‌تر از سامان‌یافتگی معماری در دورۀ مس ‌و سنگ است. این شباهت‌ها و تفاوت‌ها دلالت بر وجود شبکه‌های تبادل فرهنگی و انتقال الگوهای معماری در فلات ایران دارد و جایگاه کرمانشاه را به‌عنوان یکی از محورهای نوآوری معمارانه‌ی زاگرس مرکزی در دوران پیش از تاریخ تثبیت می‌کند. http://www.jaco-sj.com/article_238418_3bf48dde45110070411edbf1b994d22f.pdf