نمادشناسی نقش مرغابی‌سانان در آثار هنری ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناسی ارشد تاریخ هنر جهان اسلام، دانشکدۀ هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

10.22034/jaco.2019.99674

چکیده

هنر ایرانی بازتاب نمادین و رمزگونۀ واقعیات و حقایق است. فرهنگ اسطوره‌ای-نمادین ایران با طبیعت و عناصر زمینی و آسمانی آن پیوند تنگاتنگ دارد. از دیرباز شرایط زندگی کشاورزی در مرز و بوم ایران موجب وابستگی مردم به آب و در نتیجه تکریم این عنصر مقدس بوده است. حضور عناصر مرتبط با آّب، مانند گیاه و پرنده، و به‌ویژه مرغابی، در ادوار مختلف تاریخ هنر ایران حاکی از پررنگ‌بودن باورهای مبتنی‌بر طبیعت نزد ایرانیان است از آنجا که نقش این پرنده در دوران ساسانی و اوج آناهیتاپرستی به‌وضوح در هنرها جلوه‌گر شده است می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که مرغابی نمادی از آناهیتا، ایزدبانوی باروری، و آّب‌های پاک باشد. از سوی دیگر، با توجه به گذشته‌های دورتر، مرغابی می‌تواند به‌منزلۀ پرنده‌ای نقش شده باشد که در نی‌زارهای ایران فراوان بوده و پرندۀ بومی منطقه محسوب می‌شده است. نقش مرغابی بر ظروف و اشیا در هنرهای تزئینی و کاربردی ایرانیان دیده می‌شود و تداوم آن در هنر دوران اسلامی تا عصر صفویه نیز مشهود است. این نقش در تاریخ بارها تکرار شده است، اما چندان به چرایی حضور مداوم آن توجه نشده است.
در این مقاله سعی شده است با نگاهی اجمالی، ضمن شناسایی نقش مرغابی در هر دوره، به این سؤال پاسخ داده شود که معانی و فرم نقش مرغابی در هنر مردم ایران از دوران باستان تا دوران اسلامی چه تغییراتی کرده است.
این پژوهش از نوع نظری و اکتشافی، و روش تحقیق توصیفی و تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و الکترونیکی‌ای است که تصاویر تکرارشدۀ مرغابی‌سانان را در هنرهای تزئینی و کاربردی ادوار گوناگون تاریخی شامل می‌شود.
به‌نظر می‌رسد هنرمندان در ابتدا دیدی واقع‌گرا به مرغابی‌سانان داشته‌اند و آنچه در محیط خود مشاهده می‌کرده‌اند را به‌تصویر می‌کشیده‌اند و به‌مرور زمان نقش مرغابی به‌صورت نمادین درآمده و دارای بار معنوی و سلطنتی شده است تا آنجا که در اوج این فرایند مرغابی به‌صورت نمادی ایزدی نقش شده است. در نهایت با گذشت زمان و تحول باورهای مردمان به نقشی صرفاً تزئینی افول می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Symbolism of Ducks Motif in Iran’s Artworks

نویسنده [English]

  • Shakila Karimi
M.A. Student in Art History of the Islamic World, Faculty of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده [English]

Iranian art is a symbolic and mystical reflection of realities and truths. Mythological-symbolic culture of Iran is closely related to the nature and earthly and heavenly elements of it. Since time immemorial, the agricultural life conditions across Iran have always forced people to be dependent on water and as a result this has led to the consecration of this sacred element. Presence of the elements related to water, like plants and birds, and particularly ducks, in various eras of the history of art in Iran, bespeaks of the colorfulness of the nature-grounded beliefs by Iranians. Since the motif of this bird has become manifested in arts in the Sassanid era and in the heydays of worship of Anahita (Goddess of World Waters), one can raise the hypothesis that duck is a symbol of Anahita, the goddess of fertility and pure waters. On the other hand, given the historical past, duck could have been used as a motif representing a bird that was found in countless numbers in Iran’s canebrakes and considered to be an indigenous species in the region. The motif of duck can be seen on containers and objects in decorative and applied arts of Iranians and its continuation in the Islamic era to Safavid era is visible. This motif has been repeated in the history for several times but no independent study has yet undertaken the explanation of its continuous presence.
In this article, after a short review and identification of the motif of duck in each era we have sought to answer the question what changes have been made to the meaning and form of motif of duck in the art of Iranian people from the ancient times up to the Islamic era.
This study is of theoretical and exploratory type and it drew upon a descriptive and analytic method to analyze the data collected through library and electronic sources which contain the pictures of ducks in decorative and applied arts of various historical eras.
It seems that artists have had a realistic view of the ducks in the beginning and they would picture what they saw in their surrounding environment and in the course of time the motif of ducks has turned to a symbol with a spiritual and royal content insofar as at the climax of this process the duck has been pictured as a goddess. Finally, after a while and following the developments occurred in the beliefs of people, it has declined to a mere decorative motif. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Symbol
  • art
  • Iran
  • Anahita
  • Water
  • Motif
  • Ducks